Ustrj totalitarny, jaki wprowadziy wadze komunistyczne w Polsce przynis nowe sposoby oceny ludzi nauki - uwzgldniajce ju nie dorobek, a postaw, ktrej miar by stosunek uczonego do nowej wadzy, co wynikao nie tyle z pogldw, ile z siy lub saboci charakteru.
Promotor polityki KPP i PPR Jakub Berman wyrnia - w referacie &8222;Zagadnienia pracy partyjnej wrd inteligencji&8221;, wygoszonym 2 marca 1947 roku na konferencji w Bydgoszczy - cztery kategorie, trwajcych w &8222;wewntrznej emigracji&8221;, grup &8222;opozycyjno-dywersyjn&8221;, grup &8222;konformistyczn&8221; oraz grup &8222;twrcz&8221;. Nie bya to teoria, bowiem podzia rodowiska akademickiego by faktem. Konieczno ustosunkowania si do realiw ustrojowych zastpia dawne podstawy jednoci w postaci idei akademickich. Podzia - a w perspektywie i rozpad - rodowiska akademickiego by dla wadz wartoci sam w sobie, ale zyska te praktyczne kontynuacje po roku 1948 - jako podstawa represyjnej polityki kadrowej. Na jej marginesie wadze stosoway te polityk reedukacji opornych z natury uczonych. Adam Schaff uwzgldnia &8222;zagadnienie przeksztacania ideowego - na tyle, na ile si da - kadr starych&8221; (plenum KC PZPR, 20-21 IV 1949).
Dominoway jednak represje. Stefan kiewski w &8222;projekcie reformy personalnej polonistyki&8221;, skierowanym 1 grudnia 1950 roku do Wydziau Nauki KC PZPR, zapowiada: &8222;mona i naley zachowa i przecign na swoj stron jak najwiksz ilo wysoko kwalifikowanych profesorw. Rezygnowa naley z wrogw. Naley zaoy okres prby, okres celowej pracy zdobycia lojalnych - niemarksistw. Usun stopniowo, ale bezwzgldnie tych wszystkich, ktrzy nie tylko nie pomagaj, ale przeszkadzaj...&8221; Tu wymienia z nazwiska uczonych z Warszawy. Krakowa i Wrocawia. W Toruniu i odzi polonistyka miaa by &8222;zawieszona do 1955 r.&8221; Z kolei w Poznaniu &8222;mao zmieniona&8221;. Podobny cel i charakter miao rwnie &8222;cile poufne&8221; pismo anny Kormanowej &8222;skierowane do kierownictwa I Kongresu Nauki Polskiej (marzec 1951). Wymieniaa w nim Kormanowa cztery kategorie historykw: nielicznych profesorw &8222;partyjnych&8221;, tych, ktrzy deklarowali wspprac &8222;z zastrzeeniami&8221; lub mieli &8222;odchylenia metodologiczne&8221;, trzeci kategori stanowili uczeni, ktrych naley &8222;izolowa, a czwart - znajdujcy si na pozycjach &8222;nacjonalistycznych i zachodnich&8221;. W podobny sposb przy pomocy Schaffa posegregowano filozofw i socjologw (posiedzenie Prezydium Rady Gwnej do spraw Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 14 VII 1950). Jednych &8222;urlopowano&8221;, drugich przeniesiono w &8222;stan nieczynny&8221;, trzecich - pozostawiono, z jeszcze innymi miano &8222;przedyskutowa&8221; likwidacj katedry.
Przy okazji tworzenia PAN pojawiy si kategorie tych, ktrzy - cho zasugiwali - do Akademii nie weszli, innym przyznano miejsce &8222;czonka tytularnego&8221; (bez uprawnie i placwki badawczej), pozostaym wybitnym przypado czonkostwo rzeczywiste, cho nie zawsze w odpowiednim towarzystwie (m. in. specw od dzielenia). Z kolei uruchomienie po dwch latach Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracownikw Nauki dao okazj do weryfikacji docentw. Tu podzia by prosty - jednym potwierdzono posiadany tytu docenta, innym - nie. Rok wczeniej Ministerstwo Szkolnictwa Wyszego, ustalajc wykaz jednostek organizacyjnych uprawnionych do nadawania stopnia kandydata nauk podzielio profesorw na tych, ktrzy mog i tych, ktrzy nie mog &8222;ze wzgldu na sw postaw naukowo-ideologiczn&8221; ksztaci kadr naukowych.
Cel tych coraz bardziej schematycznych podziaw wyraaa dawna maksyma: divide et impera.