Nauka kultury

Uprawianie nauki w dzisiejszych czasach jest, jak się wydaje, coraz częściej postrzegane jak wykonywanie pewnego zawodu, podobnie jak naprawianie rur przez przysłowiowych już hydraulików, granie w piłkę czy pisanie czytadeł. Tak ewoluuje ten świat. Zdarzają się jednak jeszcze idealiści, widzący w nauce nie profesję li tylko, którą można w razie potrzeby czy chęci zmienić na inną, lecz powołanie, nadające pewien kierunek całemu życiu, a - co ważniejsze - postawie człowieka. W takim rozumieniu, bycie naukowcem oznacza nie tylko posiadanie i korzystanie z pewnych umiejętności przydatnych w badaniach naukowych, lecz także realizowanie określonych wartości w życiu pozanaukowym. Czasem taki związek uprawiania nauki z postawą reprezentowaną przez naukowców umieszcza się w szerszym kontekście, mówiąc o specyficznej kulturze naukowej i o szczególnych standardach etycznych, panujących w świecie naukowym. I jeszcze małe uściślenie, gwoli uniknięcia nieporozumień: niniejszy tekst odnosi się do przedstawicieli nauk &8222;twardych&8221; - ścisłych, przyrodniczych, technicznych, zajmujących się badaniem świata materialnego.

Standardy

Standardy standardami, a życie życiem - ma swoje prawa, powie zapewne przeciętny obywatel zagadnięty na ulicy. W końcu nic w tym nowego pod słońcem. Powiadał wszak już Owidiusz: &8222;Widzę rzeczy lepsze i pochwalam je, idę jednak za gorszymi&8221;. Nie ma się więc co spodziewać, że akurat w dziedzinie nauki będzie lepiej. Może więc nie należy się dziwić, kiedy się czyta takie na przykład zdania: &8222;Słabość naszej społeczności naukowej jest widoczna w tym, że odstępstwa od zasad etycznych (...) występują często i zazwyczaj uchodzą bezkarnie&8221;. Stwierdzenie dość banalne, choćby w świetle publikacji na łamach &8222;FA&8221; - dość poczytać o sprawach opisywanych przez Marka Wrońskiego. Zacytowane zdanie nie miało jednak w intencji diagnozowania sytuacji w naszej nauce, lecz odnosi się do społeczności naukowej w Indiach. Zostało wyjęte z tekstu wykładu Shyamala Sengupty poświęconego nauce widzianej jako część kultury, wygłoszonego na inauguracji konferencji dotyczącej fizyki fazy skondensowanej CMDAYS w Kalkucie w roku 1999.

W swoim wykładzie Sengupta przedstawia do pewnego stopnia wyidealizowany obraz ludzi nauki i wpływu, jaki ma na ich myślenie i postrzeganie świata uprawianie tej dziedziny ludzkiej aktywności. Pisze: &8222;Dziś, szczególnie w krajach rozwijających się, jak Indie, wiele osób bierze się za naukę, mając na względzie pieniądze, sławę, władzę lub inne tego rodzaju drugorzędne motywy. W takich przypadkach (...) niemożliwe jest przenikanie naukowego sposobu myślenia w sferę przekonań światopoglądowych. Społeczność naukowa może tolerować tylko ograniczoną liczbę takich pracowników. Przy większej ich liczbie przestaje działać efektywnie&8221;.

Tymczasem podstawową motywacją uprawiania nauki powinna być naturalna ciekawość zewnętrznego świata, która, odpowiednio pielęgnowana, przeradza się w zamiłowanie do rozwiązywania problemów. Przy tym, dla &8222;prawdziwego naukowca&8221; ważniejsze jest rozwiązanie problemu niż to, kto tego dokonał, choć zarazem w zdrowej społeczności naukowej najefektywniejsi twórcy cieszą się uznaniem. Należy jednak podkreślić, iż nie ze względu na osobę, lecz na dokonania. Uznanie to nie jest czymś w rodzaju nobilitacji, dającej danej osobie status &8222;guru&8221;, nawet w obrębie swojej specjalności. Uznanie dla przeszłych zasług nie daje żadnych szczególnych względów w merytorycznej działalności bieżącej, a tym bardziej w obszarach leżących poza uprawianą specjalnością. Nikt nie jest nieomylny, a autorytet osoby nie może zastąpić dowodów słuszności głoszonych tez. Dotyczy to głównie stwierdzeń naukowych, ale jest prawdziwe także w odniesieniu do innych dziedzin życia społecznego. Nietrudno jednak wskazać kontrprzykłady, zarówno ze świata nauki (np. niektóre repliki na teksty M. Wrońskiego w &8222;Forum Akademickim&8221;), jak i polityki, gdzie tytuł naukowy w jakiejś dziedzinie wiedzy staje się sugestią kompetencji we wszelkich sprawach politycznych i społecznych.

Postawa

Wracam jednak do sprawy zasadniczej, to znaczy wpływu uprawiania nauki na widzenie świata i postawę etyczną. Sengupta powiada, że zasadniczym rysem naukowego podejścia do rzeczywistości jest bezwzględne uznanie faktów. Naukowcy, podobnie jak dżentelmeni, faktów nie kwestionują, choć weryfikują stwierdzenia na ich temat. Oczywiście, mowa tu o &8222;faktach autentycznych&8221;, do których stosuje się arystotelesowska definicja prawdy, w odróżnieniu od faktów innego rodzaju, jak na przykład medialne, do których często pasują inne określenia prawdziwości (vide Tischnerowskie rodzaje prawdy po góralsku). W tym sensie można mówić o obiektywności podejścia do świata. Dyskutować można na temat interpretacji, czyli teorii, które - w przeciwieństwie do faktów - w toku rozwoju ludzkiej wiedzy mogą ulegać zmianom.

&8222;Poprawianie&8221; bądź wybiórczy dobór faktów tak, by pasowały do jakiejś teorii, jest w świecie naukowym uznawany za postępek wysoce nieetyczny. A chociaż owe zasady etyczne działalności naukowej nie są ściśle skodyfikowane, to ich egzekwowanie w obrębie światowej społeczności naukowej - przynajmniej w dziedzinach ścisłych i przyrodniczych, od dawna zglobalizowanych - jest dość sprawne i skuteczne. Mówiąc inaczej, ktoś, kto chce się choć trochę liczyć w światowej nauce, musi się tych zasad trzymać - po prostu musi być uczciwy, rzetelny i trzymać się faktów.

Druga rzecz, ważna zarówno w kontekście nauki, jak i wpływu, jaki wywiera ona na społeczeństwo, to kolektywność pracy. Uprawianie nauki jest działaniem zbiorowym. Dziś w nauce prawie nie ma &8222;samotnych myśliwych&8221;. Wyniki osiąga się głównie w mniejszych lub większych zespołach. Ponadto społeczność naukowa bierze udział w sprawdzaniu, ocenianiu i rozwijaniu wyników każdego naukowca. Podstawą działalności naukowej jest dyskurs. Bezpośrednia współpraca zaś, mająca na celu rozwiązanie jakiegoś problemu naukowego, jest zwykle prowadzona w atmosferze obiektywizmu, w dążeniu do jasno określonego celu. Możliwa jest nawet pomiędzy osobami, które pod żadnym innym względem, &8222;prywatnie&8221; nie przypadają sobie do gustu albo wręcz znacznie się różnią. Wystarczy, że są w stanie prowadzić efektywny dyskurs, abstrahując od względów pozamerytorycznych. Sengupta pisze, że uprawianie nauki działa jak cudowne sito, oddzielając obiektywne myślenie naukowców, cenne w kontekście powiększania ludzkiej wiedzy, od ich słabości, subiektywnych skłonności i upodobań.

Prawdziwe problemy świata

Owe cenne umiejętności, niezbędne do skutecznego uprawiania nauki i kształcone w jej trakcie: obiektywizm, współpraca i prowadzenie merytorycznego dyskursu, czyli ogólnie mówiąc kultura naukowa, mogą i powinny być wykorzystywane także na innych polach. Klaus Gottstein w książce Professional Cultures in International Negotiation. Bridge or Rift? zajmuje się między innymi kwestią roli, jaką kultura naukowa może odgrywać w negocjacjach międzynarodowych. Powołuje się przy tym na własne doświadczenia w tej dziedzinie, jako że pełnił między innymi funkcję attaché naukowego w ambasadzie RFN w Waszyngtonie. Ma przy tym na względzie głównie negocjacje międzynarodowe, mające na celu rozwiązywanie najbardziej palących problemów globalnych, w coraz większej mierze związanych z zagadnieniami naukowymi, jak: kontrola zbrojeń atomowych, chemicznych i biologicznych, ochrona środowiska naturalnego, problemy wyżywienia i rolnictwa, zaopatrzenia w wodę, zdrowia, energii czy polityki demograficznej.

Wśród głównych zalet naukowców, które mogą być przydatne w tej dziedzinie, Gottstein wymienia znajomość aktualnego stanu ludzkiej wiedzy, a można jeszcze dodać: umiejętność szybkiego zapoznania się z potrzebnymi szczegółami, przygotowanie do zajmowania się skomplikowanymi zagadnieniami, porządkowania i analizowania faktów, wyciągania wniosków i ich modyfikowania na podstawie nowych faktów, jeśli zachodzi taka potrzeba. Ponadto, zauważa Gottstein, naukowcy są w stanie rozważać problemy w długiej perspektywie - dziesięcioleci czy pokoleń, w przeciwieństwie do polityków, których horyzont myślenia ma najczęściej charakter krótkoterminowy - od wyborów do wyborów (przynajmniej w krajach demokratycznych). Naukowcy są też &8222;zaprawieni&8221; we współpracy międzynarodowej, mającej na celu wspólne rozwiązywanie problemów, co odbywa się poprzez porównywanie uzyskanych wyników oraz wymianę i uzgadnianie poglądów na zagadnienie będące przedmiotem zainteresowania.

Gottstein podkreśla wyraźnie ów rys kultury profesjonalnej naukowców, o którym mówił Sengupta, a który rzutuje na całość myślenia - uznawanie faktów i rządzących światem materialnym praw natury. Skutkiem tego z kolei jest świadomość, że do faktycznego rozwiązywania problemów nie wystarczą same chęci i myślenie życzeniowe (jak się wydaje, częste wśród polityków), lecz potrzebna jest sumienna i rzetelna praca. Wszelkie pomysły, podobnie jak w badaniach naukowych, należy krytycznie analizować, ocenić prawdopodobieństwo ich skuteczności i koszty realizacji.

Przeniesienie i upowszechnienie wartości i zasad etycznych, na których opiera się funkcjonowanie światowej społeczności naukowej, na inne obszary aktywności społecznej, byłoby z korzyścią dla wszystkich. Naukowcy mogą dać ludzkości (w czasach globalizacji należy myśleć w kontekście globalnym) nie tylko coraz więcej &8222;produktów&8221; ułatwiających czy uprzyjemniających życie, lecz także skutecznie przyczynić się do rozwiązania problemów związanych z rozmaitymi zagrożeniami, występującymi także w skali globalnej. Społeczno-kulturowa wartość nauki tkwi w trzymaniu się obiektywizmu i standardów etycznych. Na zakończenie swojego wykładu Sengupta wyraża nadzieję, że wpływ kultury naukowej na społeczeństwa zaowocuje zmniejszeniem napięć i konfliktów międzykulturowych, a to byłoby chyba największym darem nauki dla ludzkości. Dlatego tak ważne jest pielęgnowanie w społeczności naukowej na każdym poziomie owych ideałów myślenia i postępowania, które mogą służyć za pewnego rodzaju wzorzec.

Dr Paweł Misiak jest pracownikiem Akademii Rolniczej we Wrocławiu.
pm@ar.wroc.pl

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną