)
Oto ksika dla tych, ktrzy uwaaj, e matematyka i fizyka s oderwane od rzeczywistoci i do tego nie mog poj, co wsplnego maj wzory matematyczne i fizyczne z filozofi. Jeli tylko zechc j przeczyta, mog dowiedzie si wielu zaskakujcych rzeczy o wiecie. Ksika powstaa na podstawie wykadw prof. Zygmunta M. Galasiewicza Poznawanie wiata . dzieje rozwoju fizyki, udzia filozofii, przeznaczonych dla doktorantw Politechniki Wrocawskiej.
Zaczyna si najbardziej podstawowymi informacjami o Ziemi, erach, epokach rozwoju kultury. Autor opowiada m.in. o tym, w jaki sposb czowiek zacz tworzy liczby. Tumaczy, dlaczego w prehistorycznych czasach najbardziej rozpowszechniona bya liczba 10. Stao si tak prawdopodobnie dziki naturalnemu obyczajowi liczenia na palcach doni. Podobnie mogo by take z popularn liczb 12: .Otwarta do, przy odchylonym mocno kciuku, to przed naszymi oczami cztery palce, z ktrych kady podzielony jest na trzy czci. Razem jest tu wic 12 elementw, na ktrych za pomoc kciuka mona dokonywa oblicze..
Rwnie interesujcy jest opis powstania cyfr. Na pocztku prostych rachunkw dokonywano za pomoc kamyczkw (ac. callculi). Potem zaczto odrnia kamyczki oznaczajce jednoci, dziesitki i setki . najpierw za pomoc wielkoci kamykw, potem nadajc im okrelone ksztaty. Dowodem zawarcia transakcji byy zalepione naczynia zawierajce w rodku odpowiednie kamyczki. W razie wtpliwoci naczynie rozbijano. Pniej oznaczano liczb i rodzaj kamyczkw znakami graficznymi na wierzchu naczynia. A w kocu zdano sobie spraw, e naczynia wcale nie s potrzebne . Sumerowie zaczli zapisywa liczby dotyczce transakcji na tabliczkach, a Egipcjanie na papirusach. Babiloczycy zauwayli, e bardzo wane jest pooenie jednej cyfry wzgldem innych (warto liczby 5 jest inna w zapisie 51 i 511). I zaczo czego brakowa. Zapis np. trzech tysicy czterdziestu dwch jako 3 42 (z pustym miejscem), jak to najpierw robiono, okaza si mao precyzyjny. W kocu .wynaleziono. zero.
Jak przekonuje autor, filozofia miaa duy wpyw na rozwj fizyki . to wanie filozofowie zadawali pytania dotyczce funkcjonowania wiata. Galasiewicz zabiera nas w szybk podr w czasie od okresu filozofii staroytnej, poprzez dokonania pitagorejczykw, rozwaania Arystotelesa, a po myli nowoytne, m.in.: Kopernika, Galileusza, Kartezjusza, Newtona, Kanta, Einsteina... W rozdziaach tych autor pokazuje, w jaki sposb stopniowo poznawano i uczono si opisywa wiat dziki liczbom.
Ale ksika nie jest tylko zwyk opowieci o ludach staroytnych, ktr mona wchon bez wikszego wysiku intelektualnego. Kolejne rozdziay to ju opatrzone wieloma wzorami i specjalistycznymi pojciami opisy teorii wzgldnoci, fizyki kwantowej, fizyki atomu. To przedstawienie kolejnych etapw poznawania natury ciepa, energii, fal elektromagnetycznych. To take teorie na temat oddziaywa istniejcych w przyrodzie oraz pogldw na powstanie wszechwiata.
Dzi czsto filozofem nazywamy kogo, kto zastanawia si nad sprawami oderwanymi od rzeczywistoci. Dziwimy si fizykom i matematykom z przyjemnoci spdzajcym godziny nad obliczeniami. Ksika Galasiewicza, cho skrtowo przedstawiajca dzieje filozofii i fizyki, moe by sposobem pokazania laikom, e ani filozofia, ani matematyka i fizyka wcale nie s pustymi rozwaaniami.
JZJ
Zygmunt M. Galasiewicz, Poznawanie wiata. Z dziejw filozofii i fizyki, oficyna wydawnicza politechniki wrocawskiej, Wrocaw 2005.
)
Nie ma szczerszej mioci ni mio do jedzenia, tak niegdy napisa G.B. Shaw i trudno byoby zada kam temu twierdzeniu. Zwaszcza e przyszo nam y w epoce megakonsumpcji. Co prawda, gdyby wierzy wizji wiata kreowanej przez media, to naleaoby uzna, e ludzko skada si wycznie z piknych i szczupych modych ludzi. Sk w tym, e jest wrcz odwrotnie. W skali wiatowej liczba ludzi otyych lub zagroonych otyoci ju niedugo przekroczy liczb ludnoci cierpicej gd. Oczywicie, z punktu widzenia problemw ywieniowych caej ludzkoci, zaangaowane debatowanie nad wegetarianizmem i cholesterolem nie jest najwaniejsz kwesti, jak powinnimy si zajmowa. Dla ponad miliarda mieszkacw naszej planety codziennym problemem nie jest wybr midzy masem a margaryn, tylko znalezienie czegokolwiek do zjedzenia. Niemniej jednak, warto zwrci uwag na badania, ktre wskazuj, e ju w USA wicej ludzi umiera z nadmiaru jedzenia ni z jego braku.
Marek Konarzewski w swojej ostatniej, z ca pewnoci intrygujcej, ksice Na pocztku by gd nazywa otyo epidemi, ktra jest najpowaniejszym wyzwaniem zdrowotnym, z jakim w najbliszym czasie przyjdzie si zmierzy bogatym krajom Europy i Ameryki Pnocnej. Coraz lepszy stan odywienia powinien budzi zadowolenie, ale Konarzewski nie jest o tym przekonany. A jest zbyt wiarygodny, by mona byo jego spostrzeenia, konfrontowane z niemal ca powicon dietetyce fachow literatur antropologiczn i biomedyczn, woy midzy bajki.
Jedn z najpowaniejszych konsekwencji naszego dobrobytu ywieniowego jest, jak pisze, niebywae rozprzestrzenianie si cukrzycy. Zdaniem wielu badaczy, jest ona ewolucyjn spucizn po czasach, gdy nasi paleolityczni przodkowie zmagali si z okresami godu, przeplatajcymi si z krtkimi okresami obfitoci pokarmu. Obecnie wikszo wspczesnych mieszkacw Europy i Ameryki ma do czynienia ju tylko z niekoczcym si karnawaem ywieniowym, jak eufemistycznie nazwa go Konarzewski. Negatywne skutki zdrowotne objadania si skoniy wielu naukowcw do przyjrzenia si jego przeciwiestwu, czyli znacznemu ograniczeniu iloci pochanianych kalorii. Leczenie godem ma w medycynie bardzo dug tradycj, ale dopiero w ostatnich dwudziestu latach stao si ono obiektem systematycznych bada, ktre przyniosy niezwyke efekty. Bo skoro przez wikszo naszej historii ewolucyjnej nie mielimy moliwoci staego najadania si do syta, to by moe rozwizania naszych problemw zdrowotnych powinnimy upatrywa wanie w nawoywaniu do niemal permanentnego poszczenia?
Konarzewski, mimo e nie przyjmuje roli beznamitnego arbitra, to jednak konsekwentnie przedstawia argumenty wszystkich stron. Nie poprzestaje bynajmniej na godzeniu naszych organizmw jako remedium na wikszo chorb cywilizacyjnych, cho niewtpliwie to jedna z bardziej intrygujcych czci ksiki. Opisuje rwnie diet Atkinsa, opart wycznie na nasyconych tuszczach zwierzcych, zawartych w szpiku kostnym, male, mietanie, boczku, oju woowym, soninie, a take jajach, ktre w iloci 4-6 sztuk powinny stanowi skadnik niadania kadego dbajcego o zdrowie czowieka.
Prawda ley zapewne gdzie porodku, ale zdaniem Konarzewskiego nasza fizjologia odywiania jest w dalszym cigu lepiej dostosowana do menu paleologicznego ni do produktw z supermarketu. Ale kim wwczas bylimy: padlinoercami, owcami czy te jaroszami? Prawdopodobnie, jak przypuszcza autor, po trosze zaliczalimy si do kadej z tych kategorii, a niezwyka plastyczno ludzkich zwyczajw ywieniowych stanowia jeden z kluczy do oszaamiajcego sukcesu ewolucyjnego naszego gatunku.
Magorzata Paweczyk
Marek Konarzewski, Na pocztku by gd, pastwowy instytut wydawniczy, Warszawa 2005, seria: Biblioteka Myli Wspczesnej.
)
Powanym problemem w Polsce jest coraz powszechniejsze kupowanie prac magisterskich. Mnstwo ofert tego rodzaju usug mona znale w Internecie. Ze zjawiskiem tym trudno walczy nie tylko ze wzgldu na kopoty z wykryciem i udowodnieniem oszustwa. Piszcy prace na zamwienie i ich klienci czsto tumacz, e chodzio jedynie o niewielk pomoc w opracowywaniu tematu czy formy. Problemem moe by take zakwalifikowanie takiego czynu.
W omawianej ksice Janusz Barta i Ryszard Markiewicz proponuj rozpatrywanie przypadkw handlu pracami magisterskimi i doktorskimi w wietle artykuu 272 kodeksu karnego, mwicego, e kto wyudza powiadczenie nieprawdy przez podstpne wprowadzenie w bd funkcjonariusza publicznego lub innej osoby upowanionej do wystawienia dokumentu, podlega karze pozbawienia wolnoci do lat trzech. Tak prac magistersk czy doktorsk naleaoby uzna za faszywy dokument. Warunkiem otrzymania tytuu magistra lub doktora jest bowiem samodzielne opracowanie tematu. Faszywe przypisanie sobie autorstwa powinno skutkowa podjciem decyzji o nienadaniu lub cofniciu tytuu zawodowego i moe by podstaw odpowiedzialnoci dyscyplinarnej wobec studenta lub pracownika naukowego. Autorzy zwracaj uwag, e brakuje jednak w polskim prawie przepisw umoliwiajcych odebranie tytuu ze wzgldu na wiadome dokonywanie niepowiadczonych zapoycze. Konsekwencje mog by wycignite tylko wtedy, gdy .faszywe przypisanie sobie autorstwa okrelonych wywodw prowadzi do zakwestionowania jako dostatecznej oceny pozostaej czci rozprawy i/lub caego dorobku.. Ale czy przypisywanie sobie czyjej pracy nie dyskwalifikuje naukowca bez wzgldu na jego wczeniejsze osignicia?
Prawnym aspektom przywaszczania autorstwa cudzej twrczoci (zarwno za wiedz i zgod autora, jak i bez niej, czyli w przypadku plagiatu) powicone s rwnie inne czci tej ksiki. Sporo rozwaa dotyczy odpowiedzialnoci pracowniczej i administracyjnej. Wedug Romana Hausera, opiekun naukowy studenta lub pracownika naukowego, pod ktrego kierunkiem powstao niesamodzielne opracowanie, powinien ponosi odpowiedzialno pracownicz. Oczywicie, przypadki te trzeba rozpatrywa indywidualnie. Konieczne jest wzicie pod uwag, ile dany opiekun prowadzi prac dyplomowych lub doktorskich, czy odbywaj si zajcia seminaryjne i czy np. poszczeglne fragmenty prac omawiane byy na zajciach. Jeli opiekun zaakceptuje opracowanie zawierajce fragmenty powszechnie wystpujcych na rynku ksiek, mona uzna, e niedbale wykonuje swoje obowizki pracownicze.
Sposobem na stworzenie skutecznych metod wykrywania przypadkw nieuczciwoci studentw i naukowcw moe by opracowanie programu informatycznego umoliwiajcego wykrywanie fragmentw przepisanych z innych prac (zarwno w jzyku polskim, jak i podstawowych jzykach obcych). Taki program powinien by wprowadzony w kadej wyszej szkole.
Temat poszanowania praw autorskich nabiera szczeglnego znaczenia w kontekcie powstawania nowej ustawy o szkolnictwie wyszym. Raport Fundacji Rektorw Polskich mog skomentowa tylko w jeden sposb: to bardzo smutne, e w ogle istnieje potrzeba pisania ksiek na ten temat. Proceder kupowania prac i plagiatw wrd ludzi wchodzcych w skad elity kraju nie powinien w ogle wystpowa. A, niestety, jest coraz wikszym problemem.
JZJ
Raport o zasadach poszanowania autorstwa w pracach dyplomowych oraz doktorskich w instytucjach akademickich i naukowych, praca zbiorowa, fundacja rektorw polskich, Warszawa 2005, seria: Monografie Fundacji Rektorw Polskich.
)
Sowo fundamentalizm naley do grupy wyrazw wywoujcych strach i niepewno. Przyczyn jest wiele. Z jednej strony sowo to stosuje si do opisu lub nazwania kadego ruchu, ktry posuguje si tak nazw, bez wnikania, czy jest to suszne. Po drugie - naukowcy wci spieraj si, jaka powinna by penowartociowa definicja tego zjawiska.
Karen Armstrong, jedna z najbardziej znanych badaczek religii na Zachodzie, napisaa swoisty przewodnik, pokazujcy rda, przyczyny oraz przebieg ruchw fundamentalistycznych na wiecie pomidzy XV a XX w. Jej zdaniem: „s one [...] formami religijnoci gotowymi do angaowania si w walk, ktre uformoway si jako odpowied na odczuwany kryzys wartoci duchowych. Fundamentalici wchodz w konflikt z przeciwnikami, ktrych polityka i przekonania wydaj si im wrogie religii”. Autorka analizuje ruchy fundamentalistyczne w odniesieniu do trzech najwaniejszych, a przez to obejmujcych du grup wyznawcw, religii monoteistycznych. Tylko w tym kontekcie, jej zdaniem, mona podj si dokadnej interpretacji tego zjawiska. Armstrong przyja dwie metody opisu. Pierwsza ma charakter szkicu historycznego obejmujcego ponad 200 lat. W trzech odrbnych rozdziaach analizuje przyczyny i przebieg tych zjawisk wystpujcych zarwno w judaizmie, islamie, jak i chrzecijastwie (tu zwizane s one gwnie z protestantyzmem). Druga metoda stanowi prb ogarnicia caoci zjawiska, natomiast zawajcym badania kryterium sta si czas, np. ostatni rozdzia dotyczy lat 1979-99. W opisie autorka zachowuje chronologiczny ukad prezentowanych wydarze.
Wnioski wypywajce z lektury s, niestety, w swej prostocie mao optymistyczne. Armstrong dzieli rozwj cywilizacji na przed- i ponowoczesn. Granic midzy nimi wyznacza owiecenie. Racjonalizm pokona tradycyjne rozumienie oraz wartociowanie wiata przyjte do tej pory przez ludzi. Niepodzielnie rzdzce dotd mythos stwarzao poczucie harmonii. Zaspokojenie duchowych potrzeb czowieka rwnao si ze stabilizacj w wiecie. Nawet Kopernik dokonujc rewolucyjnego odkrycia, nigdy nie twierdzi, i podwaa ktry z dogmatw wiary.
Zmian dezorganizujc dotychczasowy porzdek okazao si uznanie wyszoci rozumu nad religi. Czowiek odrzuci wiar, czyli fundament swego dotychczasowego bytu. Kiedy ludzie otrzsnli si z pierwszego zachwytu nad nowoczesn cywilizacj, nagle cz z nich poczua si obco. Samotno i pustka, jakie wypeniay ich ycie, skoniy ich do ponownego przywoania dogmatw wiary oraz umocnienia sfery duchowej czowieka. Fundamentalizm to nie konserwatyzm ani ycie w wiecie przeszym - twierdzi Armstrong. Wspczesnego obserwatora przeraa to, e fundamentalici w imi dobra wyszego posuguj si metodami sprzecznymi z etosem kadej religii. Ona jest punktem ich samookrelenia w wiecie, lecz w rzeczywistoci jest dostosowywana do zamierze przywdcw. Wspczesna technologia nie zastpi czowiekowi duchowych dozna. Za duo rwnie wymaga, a to budzi sprzeciw. Zdaniem Armstrong, ciga i nasilajca si walka pomidzy fundamentalistami a liberaami wynika gwnie z nieumiejtnoci komunikowania si. Brak porozumienia grozi wszystkim katastrof, poniewa fundamentalizm, cho kojarzony z obskurantyzmem, coraz szybciej i sprawniej siga po najnowoczeniejsze zdobycze techniki. Sprawa nie moe pozosta nierozwikana. Obecnie przybiera na sile, a rokowania wskazuj, i zdominuje niedugo nasze mylenie. Dlatego, aby skutecznie podj si jej rozwizania, naley dobrze pozna metody postpowania fundamentalistw. Poza tym, dodaje Armstrong, naley zadba o prawdziwy rozwj duchowy ludzi w zbyt racjonalistycznym, ponowoczesnym wiecie.
Monika Szabowska-Zaremba
Karen Armstrong, W imi Boga. Fundamentalizm w judaizmie, chrzecijastwie i islamie, tum. Joanna Kolczyska, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2005, seria: Z Wag
)
Twierdzenie, jakoby praca Hrdy moga sta si syntez feminizmu, jest stanowczo zbyt daleko posunite. Przeczy temu sama autorka, ktra ju w pierwszym rozdziale twierdzi, e jej praca nie zadowolia ani mczyzn-badaczy, ktrzy uwaali, e kobieta badajca zachowania seksualne i spoeczne samic musi by z zasady „stronnicza”, ani radykalnych feministek, ktre z kolei twierdziy, e socjobiologia jest nauk tak przez mczyzn zdominowan, e nawet kobieta-badacz poddaje si indoktrynacji.
Autorka ju od pierwszych zda zaprzecza teoriom tak ogromnych przecie i historycznych autorytetw, jak Darwin i jego kontynuatorzy (Bateman, Wilson). Wynika to z zauwaalnego, nie tylko w nauce zreszt, mskiego spojrzenia na wiat. Z przykroci trzeba zauway, twierdzi Hrdy, e badacze skupiali si jedynie na zachowaniach samcw, cakowicie ignorujc samice. A to wanie ich ewolucja i zachowania najczciej tumacz strategie rozrodcze gatunkw. Zachowania samcw s bez wtpienia bardziej efektowne, ale to koalicje i konflikty samic buduj i umacniaj grupy rodzinne i skadajce si z nich wiksze stada. To samice i ich strategie powoduj, wbrew temu, co dotychczas sdzono, zachowania monogamiczne i poligamiczne u samcw.
Bardziej stae ni przywdztwo samca Alfa, jest w stadzie przywdztwo samicy Alfa. Jest ona podporzdkowana „krlowi”, ale ten pozostanie w stadzie tylko przez jaki czas, potem zostanie pokonany przez modszego osobnika (np. u yjcych w Indiach i Japonii langurw samiec dominuje tylko przez okoo 2 lata). Natomiast pozycja samicy w stadzie u wikszoci naczelnych jest przez cae ycie taka sama, a zmienia si, gdy samica jest ju zbyt stara, by posiada wasne potomstwo. Ale i wwczas nie jest usuwana ze stada (pokonany samiec prawie bez wyjtkw tak). Ma ona zadanie do wypenienia - broni swoich wnukw i prawnukw przed zamachami nowego wadcy. Bo, jak pokazuj najnowsze i szokujce badania, to zabjstwa dokonywane przez nowych przywdcw s przyczyn najwikszej miertelnoci wrd maych mapek (nawet do 85 proc.). Zabijanie modych, a nawet zjadanie ich cia przez nie bdcych ich ojcami samcw, jest udokumentowane nawet u tak blisko z nami spokrewnionych szympansw. Zreszt, aby nie pokazywa tylko jednej strony problemu, autorka przytacza te obserwacje Jane Goodall, ktra zebraa materia potwierdzajcy, e stojce wysoko w hierarchii stada samice zabijaj i poeraj mode stojcych od nich niej matek.
Ktra pe determinuje rozwj gatunku? Dlaczego natura nie uczynia samic wikszymi, by mogy broni siebie i swoich modych przed samcami? Skd wzio si szkodliwe i nieprawdziwe pojcie, e kobiety nie s w stanie poradzi sobie z problemami spoecznymi i polityk tak dobrze, jak mczyni? Czemu suy barbarzyski zwyczaj zwany obrzezaniem kobiet czy praktykowane jeszcze w Indiach sutee? Te informacje, a take wiele innych, nierzadko szokujcych, znajdujemy w obszernej i ciekawie napisanej pracy. Ogromny wkad autorki w socjobiologi jest niezaprzeczalny. Wszystkie swoje spostrzeenia popiera nie tylko obszern bibliografi, ale i badaniami terenowymi, ktre trway nawet po kilkanacie lat. Przytacza przykady strategii przynajmniej kilkunastu gatunkw, a popiera to wszystko badaniami antropologw dotyczcymi ludzkich zachowa. A i tu mona znale cigle otwarte pola badawcze, jako e - o, ironio! - nauka wie wicej o zachowaniach seksualnych makakw ni ludzi.
Anna Matraszek
Sarah Blaffer Hrdy, Kobieta, ktrej nigdy nie byo, tum. Marcin Ryszkiewicz, Wydawnictwo CiS, Warszawa 2005, seria: Nauka u Progu Trzeciego Tysiclecia.