Konkurs świadectw - system zdemoralizowany?

W tym roku dane mi było uczestniczyć w pracach komisji rekrutacyjnej na kierunku socjologia w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Gdańskiego. Wrażenia, jakie z tej pracy wyniosłem, są nie najlepsze. Praca w komisji przypominała coś na kształt roboty organizacyjno-biurowej w skupie zboża: wielka masa towaru, ale przy tym wąskie gardło zbożowego silosu, które egzekwuje narzucone limity. Nie jest moją intencją obrażanie kogokolwiek dokonanym porównaniem. ma zaś ono ten walor, że dosyć dobrze oddaje specyfikę dokonanego przedsięwzięcia: przerzucanie masy - jako masa - obojętnej moralnie.

Rola moralnie znacząca

System rekrutacji oparty wyłącznie na konkursie świadectw sprawił, że w naszym przypadku o jedno miejsce ubiegało się w tym roku dwadzieścia osiem osób. Właściwie należałoby napisać tak: o jedno miejsce na liście studentów socjologii UG w roku akademickim 2005/2006 ubiegało się dwadzieścia osiem kompletów dokumentów. Przede wszystkim bowiem z kompletami dokumentów mieliśmy - jako komisja - do czynienia. Pewną grupę tych dokumentów dostarczyła nam poczta, inną - niemałą - rodzice zainteresowanych, największą zaś ich część przynieśli oczywiście sami kandydaci na studia (niekoniecznie - jak się później okazało - socjologiczne). Konieczność rekrutacyjnego „obcowania” z samymi dokumentami miała tę - wątpliwą zresztą - zaletę, że przyspieszała proces rekrutacji na jego pierwszym etapie. Parszywe licho wylazło z niej później, gdy decydował się kształt listy przyjętych.

Po zamknięciu listy wstępnie zakwalifikowanych - osób najwyżej uplasowanych na liście rankingowej - okazało się, że ponad połowa z nich w ogóle nie jest zainteresowana studiami socjologicznymi; papiery złożyły u nas tylko na wypadek niedostania się gdzie indziej. To samo okazywało się, gdy w poszukiwaniu prawdziwie chętnych do studiowania socjologii schodziliśmy w dół listy rankingowej. Po kilku tygodniach takich zabiegów, wielu wykonanych telefonach i rozmowach z kandydatami, tudzież ich rodzinami, ostateczna lista ustaliła się i uzyskała podpis rektora. Owszem, z formalnego punktu widzenia całe przedsięwzięcie można było przeprowadzić szybko, zatrzymując się na poziomie zgromadzonych papierów i odkładając na później problem ewentualnego remanentu listy ostatecznej. Nam jednak zależało na dotarciu do osób, które za tymi papierami się kryły i uzyskaniu potwierdzenia, że wybór, którego dokonały, nie był wyborem „na wszelki wypadek”.

Powyższe krótkie sprawozdanie byłoby niepełne bez kilku akapitów komentarza, i głównie ze względu na ów komentarz zostało tu poczynione. Po pierwsze, można się zastanowić, czy sytuacja, w której zgłasza się do nas relatywnie duża liczba osób tylko „na wszelki wypadek”, dobrze świadczy o społecznym prestiżu studiów socjologicznych w IFiS UG? „Nie, nie świadczy dobrze” - odpowiedzą zapewne ci, którzy wyznają zasadę, że o jakości realizowanej oferty studiowania świadczy rynkowy popyt na nią. Skoro zatem tak wiele osób najwyżej ocenionych na maturze ucieka z naszej listy po uzyskaniu potwierdzenia przyjęcia na inne kierunki, znaczy to, że nie najwyższym uznaniem obdarza oferowane przez nas studia socjologiczne. Taki sposób myślenia, jakkolwiek społecznie uprawniony, nie przekonuje jednak socjologa-humanisty. Nie mam wątpliwości, że współczesny uniwersytet musi sobie radzić z konkurencją rynkową i że miejsce, jakie w tej konkurencji zajmuje, jest w jakimś stopniu wyznacznikiem jego społecznego prestiżu. Przy tym jednak nie mam wątpliwości także co do tego, że wyższa uczelnia, która swoją misję upatrywałaby wyłącznie w kształceniu według zastanych potrzeb rynku - bez aspiracji do aksjologicznego kształtowania tych potrzeb - na miano uniwersytetu zasługiwać nie może. Taki podwójny brak wątpliwości możliwy jest tylko przy założeniu, że nie o nazwę „uniwersytet” tu idzie, lecz o społeczną rolę instytucji tym mianem opatrywanej. Uważam, że społeczna rola uniwersytetu jest moralnie znacząca, i że o moralne - a nie tylko rynkowe - znaczenie własnej oferty zabiegać winni przedstawiciele wszystkich kierunków studiów uniwersyteckich.

Jakość formalna

Druga uwaga nasuwa się w związku z zaproponowanym tytułem niniejszego tekstu. Konkurs świadectw to oczywiście tylko fragment obowiązującego dzisiaj systemu rekrutacji. Czy rzeczywiście jest to system zdemoralizowany? Oczywiście NIE, jeśli wziąć pod uwagę potoczne znaczenie terminu „demoralizacja”; TAK, jeśli nad znaczeniem tego terminu zastanowić się głębiej. Rozważmy krótko to zagadnienie, sprowadzając je do poziomu mikroskali doświadczenia społecznego, do poziomu sytuacji moralnej, jaka, w każdym przypadku składania dokumentów, choć na chwilę staje się wspólnym udziałem członka komisji rekrutacyjnej, kandydata na studia i jego papierów.

Fizyczne ramy sytuacji wyznaczone są przez organizacyjne warunki pracy komisji; ot, chociażby jakiś pokój w budynku danego instytutu. Społeczny aspekt sytuacji wyznaczony jest przez uczestnictwo osób sytuację tworzących. Jest to zawsze uczestnictwo bezpośrednie członków komisji i - czasami pośrednie - osób składających papiery. A co się składa na moralny komponent takiej sytuacji? Postawa osób w niej ulokowanych. Konkurs świadectw, jak i wiele innych zabiegów podejmowanych w dzisiejszym, szeroko pojętym systemie kształcenia - zwłaszcza gdy chodzi o problem oceniania - ma, jak się zdaje, wyeliminować negatywny czynnik ludzki z procesu kwalifikowania kogoś do czegoś. W omawianym przypadku oznacza to, że czarno na białym wypisane oceny na świadectwie stają się wyznacznikiem rankingowego miejsca kandydata na studia - decydują o tym, czy znajdzie się on w sali uniwersyteckiej, czy jednak poza nią. Nauczyciel akademicki pracujący w komisji zakreśli tylko właściwy kwadracik. Ani jedna, ani druga strona nie musi się martwić o moralną właściwość przedsięwzięcia, w którym uczestniczy - liczy się tylko jakość formalna: terminowe złożenie kompletu papierów i bezbłędne przepisanie ich do bazy danych; kolejność na liście ustali komputer.

Człowiek to papier?

Uwaga trzecia ma charakter postulatywny, może wręcz marzycielski (bo zdaję sobie sprawę, że organizacyjnie pomysł jest niełatwy do przeprowadzenia). A może by tak - Drodzy Czytelnicy, zwłaszcza Wy, którzy zajmujecie stanowiska decyzyjne w systemie szkolnictwa wyższego - przyjmować na studia wszystkich zainteresowanych absolwentów liceów i dopiero na pierwszym roku studiów sprawdzać, falsyfikować ich rzeczywiste kwalifikacje? Wszak człowieka nie można powielić na kserokopiarce, a jeśliby nawet było to możliwe, to adnotacja „za zgodność z oryginałem” niewiele by pomogła. Nie byłoby więc problemu zgłoszeń „na wszelki wypadek” - kandydat, nie mogąc się rozdwoić (roztroić itd.), musiałby podjąć decyzję, gdzie chce studiować, wiedząc, że obciąża go ona nie tylko moralnie. Uczelnia zaś wiedziałaby szybko, ilu kandydatów rzeczywiście zainteresowanych jest studiowaniem na danym kierunku. Rzeczywiste kwalifikacje, o których mowa powyżej, to zaś, w moim przekonaniu, także kwalifikacje moralne. Człowiek, któremu na maturze nie najlepiej powiodły się egzaminy, to niekoniecznie zły kandydat do dyplomu uniwersyteckiego (świadczą o tym pośrednio chociażby życiorysy tych sławnych uczonych, którzy nie uzyskiwali najwyższych notowań z przedmiotów szkolnych, a w historii nauki zapisali się o wiele bardziej znacząco niż razem wzięte rzesze szkolnych prymusów). Człowiek taki swoją systematyczną i uczciwą pracą, intelektualnym i moralnym zaangażowaniem w dzieło studiowania może w pełni usprawiedliwić swą obecność w uniwersytecie. Jednak system rekrutacji oparty na rankingu ocen może mu na zawsze dostęp do uczelni zamknąć.

Czy jednak warto przejmować się jednostkami i ze względu na nie zmieniać procedury? Odpowiem pytaniami: A czy godzi się w uniwersytecie (!) hołdować przekonaniu, że człowiek to jego papiery (zob. S. Lem, Solaris, Warszawa 2005, s. 169)? System, który ignorował jednostkę mającą własną godność z imieniem i nazwiskiem, ewentualnie sprowadzał ją do numerów, papierów itp., już przerabialiśmy. Czy godzi się odtwarzać go w zmienionych warunkach? Czy godzi się, już na etapie rekrutacji, uczyć przyszłych studentów i absolwentów uczelni - a potem, między innymi, radnych, posłów, premierów czy prezydent ów - że podpis złożony na dokumentach właściwie do niczego moralnie nie zobowiązuje? Czy w imię przejrzysto.ci i komputerowej sprawno ści procedur warto tracić kontakt z żywym człowiekiem, kandydatem na studia, zwalniając go z moralnego obowiązku powiedzenia prosto w oczy prawdy o podstawach decyzji, którą podejmuje?

Zakładam dobre intencje autorów obecnego systemu i żałuję, że pod adresem ich dzieła nie mam bardziej konstruktywnych uwag. Jednak jako socjolog-humanista i etyk moralnie nie godzę się na sytuację, w której narzędzie wytworzone przez człowieka - tu: określony system rekrutacji - staje się niejako ważniejsze od swego twórcy i użytkownika.

Dr Wojciech Zieliński, socjolog, adiunkt w Instytucie Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Gdańskiego, wykładowca w Instytucie Ekonomicznym Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Elblągu.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną