Standardy na ekonomii

Na stronie internetowej MENiS opublikowane zostały projekty standardów nauczania na kierunku ekonomia (http:// www.menis.gov.pl/szk-wyz/aktualnosci/standardy_naucz_17.pdf). Mają one stanowić załącznik do rozporządzenia ministra (zgodnie z art. 9 ustawy „Prawo o szkolnictwie wyższym”), określającego nazwy kierunków studiów oraz odpowiadające im standardy kształcenia. Zatem - po nadaniu im mocy prawnej - staną się obowiązującym wzorcem w nauczaniu ekonomii we wszystkich polskich wyższych uczelniach. Struktura programów skonstruowana jest na zasadzie podziału na trzy grupy przedmiotów: ogólne, podstawowe i kierunkowe. Do przedmiotów ogólnych (występują tylko w ramach studiów licencjackich) zalicza się: wychowanie fizyczne, język obcy oraz technologie informacyjne (jak się zdaje, głównie kurs obsługi komputera). Minimum programowe na poziomie licencjatu obejmuje następujące przedmioty podstawowe: etyka gospodarcza, matematyka w ekonomii, mikroekonomia, podstawy makroekonomii, podstawy prawa dla ekonomistów, podstawy rachunkowości, podstawy socjologii, podstawy zarządzania, statystyka opisowa. Przedmioty kierunkowe to: analizy ekonomiczne, polityka gospodarcza w Unii Europejskiej, rachunkowość zarządcza, system podatkowy i celny, system pośrednictwa finansowego, zabezpieczenie społeczne. Przedmioty podstawowe na poziomie studiów magisterskich to: ekonometria, ekonomia menedżerska, do wyboru filozofia, logika lub demokratyczne systemy polityczne, makroekonomia, polityka społeczna, prawo gospodarcze oraz wnioskowanie statystyczne. Przedmioty kierunkowe: rozwój myśli ekonomicznej, ekonomia matematyczna, międzynarodowe stosunki gospodarcze, zarządzanie kapitałem ludzkim.

Ministerstwo zaprasza do dyskusji, pozwalam sobie wobec tego przedstawić swój pogląd w czterech kwestiach - wyodrębnienia obu poziomów nauczania, tożsamości studiów ekonomicznych, rozumienia przygotowania do rynku pracy oraz znaczenia nauczania przedmiotów humanistycznych i społecznych, w tym historii gospodarczej, którą reprezentuję.

Kryteria wyodrębnienia studiów pierwszego i drugiego poziomu

Zgodnie z ideami, zawartymi w Deklaracji Bolońskiej, proces nauczania podzielony jest na dwa etapy, czyli licencjat i uzupełniające studia magisterskie. Pierwszy szczebel studiów ma być tak skonstruowany, by - po pierwsze - pozwolić absolwentom już po trzech latach studiów wejść na rynek pracy, po drugie - przygotować ich do ewentualnych dalszych studiów, mających na celu uzyskanie stopnia magistra.

Aby określić, czego i jak na każdym z tych poziomów nauczać, należałoby się zastanowić, czym ma się różnić - mówiąc niezbyt ładnie - „produkt” każdego z tych etapów. Innymi słowy, co miałby umieć i co miałby w zawodzie robić ekonomista z licencjatem, z magisterium i z doktoratem. Niestety, projekt nie ujawnia przesłanek, jakimi kierowali się jego twórcy konstruując listę proponowanych wymagań. Projekt posługuje się pojęciem „sylwetka absolwenta”, jednak różnice w owych sylwetkach pomiędzy licencjatem a magistrem zarysowano niezwykle mgliście. W obu przypadkach mówi się o „wiedzy i umiejętnościach” potrzebnych do funkcjonowania na krajowym i europejskim rynku pracy, z tym że w przypadku licencjata wspomina się, że ma to być praca „głównie na stanowiskach operacyjnych”. Owych kryteriów trudno się też doczytać z porównania list przedmiotów na każdym poziomie.

Dodajmy, że istota podziału na przedmioty „podstawowe” i „kierunkowe” też nie jest oczywista. Należy zapewne rozumieć, że wprowadzenie konkretnych przedmiotów do zakresu minimum oznacza ich obligatoryjność wszędzie tam, gdzie się w Polsce będzie nauczało ekonomii. Jeśli tak, to kryteria podziału na przedmioty „podstawowe” i „kierunkowe” nie są jasne, jak i nie jest jasne zaliczenie niektórych przedmiotów do tej lub innej kategorii (dlaczego np. ekonomia menedżerska lub ekonometria to przedmiot podstawowy, a rozwój myśli ekonomicznej to przedmiot kierunkowy?).

Niepokój budzi, nawiasem mówiąc, zakreślenie zawartości poszczególnych przedmiotów poprzez wyliczenie tematów do przerobienia. Czy należy rozumieć, że - z chwilą uzyskania mocy prawnej - nie wolno będzie żadnego z tych zagadnień pominąć? A więc, sprowadzając rzecz do absurdu, czy trzeba będzie tych kwestii nauczać aż do nowelizacji zarządzenia, niezależnie od merytorycznego sensu?

Tożsamość ekonomii

Wątpliwości budzi wprowadzenie do minimum programowego przedmiotów, które w gruncie rzeczy są dość odległe od ekonomii, a mianowicie przedmiotów z zakresu zarządzania. Na poziomie licencjatu są to: podstawy rachunkowości, podstawy zarządzania oraz rachunkowość zarządcza, na poziomie magisterium-ekonomia menedżerska oraz zarządzanie kapitałem ludzkim. Wprowadzanie ich do obowiązującego minimum programowego wydaje się podwójnym nieporozumieniem.

Po pierwsze, zaciera różnice pomiędzy naukami ekonomicznymi i naukami o zarządzaniu, które są czymś innym w sensie aparatu pojęciowego, metod badawczych, a do pewnego stopnia także przedmiotu zainteresowań. Nie przypadkiem zatem są odrębnie zorganizowane instytucjonalnie i odrębnie nauczane. Po drugie, wynika to expressis verbis z przyjętego przez projekt - a niesłusznego, moim zdaniem - jednego z obligatoryjnych celów studiów ekonomicznych, jakim ma być przygotowanie absolwenta na każdym poziomie studiów do prowadzenia samodzielnej działalności gospodarczej. Wielu przecież ludzi, którzy kończą ekonomię i pozostają w zawodzie (a nawet pracują w biznesie), nie zajmuje się zarządzaniem, tylko analizami, do czego potrzebne jest raczej przygotowanie teoretyczne i ekonometryczne, aniżeli znajomość technik i opanowanie sztuki zarządzania. Wielu innych będzie pracować poza sektorem przedsiębiorstw - w administracji publicznej, w ośrodkach analitycznych czy w mediach.

Przedmioty z zakresu zarządzania powinny być zatem w ramach studiów ekonomicznych oczywiście dostępne, jednak jako opcjonalne, a nie obowiązkowe.

Przygotowanie do udziału w rynku pracy

Lektura listy przedmiotów, jak i zawartości przynajmniej części z nich, skłania do przypuszczenia, że twórcy projektu chcieliby, aby absolwenci wyposażeni zostali w rozmaite praktyczne umiejętności, możliwe do natychmiastowego zastosowania w pracy zawodowej. Notabene, podobne - nieco naiwne - oczekiwania zgłaszają często studenci, zwłaszcza ci słabsi. Można wyrazić obawę, że przykrojenie nauczania ekonomistów do tych propozycji (zwłaszcza na poziomie licencjackim) przekształciłoby uczelnie akademickie w wyższe kursy dokształcania zawodowego. Takie podejście pomija wielokrotnie przytaczany argument, że w epoce szybkich zmian technologicznych, a tym samym ogromnej zmienności potrzeb rynku pracy, zanikania jednych i pojawiania się nowych specjalności i zawodów, sensowne wydaje się dawanie absolwentom stosunkowo szerokiej wiedzy ogólnej, która pozwalać im będzie na wielokrotne nabywanie nowych - ale szybko starzejących się - technicznych umiejętności zawodowych (jakimi są np. opanowanie konkretnych pakietów informatycznych czy znajomość aktualnych regulacji prawnych).

W tym kontekście wątpliwości budzą takie przedmioty, jak „polityka gospodarcza w Unii Europejskiej” oraz „system podatkowy i celny”. Dlaczego spośród szerokiego zakresu polityki gospodarczej do obowiązkowego minimum zostały wybrane akurat te kwestie? Właściwszy byłby bardziej ogólny i teoretyczny przedmiot „polityka gospodarcza”, inaczej nauczanie przerodzić się może w powierzchowne streszczanie aktualnych rozwiązań prawnych. Natomiast przedmiot „demokratyczne systemy polityczne” (do wyboru dla przyszłych magistrów zamiast logiki lub filozofii, które nb. powinny się znaleźć raczej w programie studiów pierwszego stopnia), budzi już nie wątpliwości, lecz zdumienie. Zaprezentowana w projekcie jego zawartość odpowiada raczej kursowi dla gimnazjalistów niż przedmiotowi nauczania na studiach wyższych.

Jeśli kształcenie adeptów ekonomii - zwłaszcza w ramach uczelni akademickich - wyobrażać sobie tak, że uzyskać winni solidne podstawy wiedzy oraz gotowość do ciągłego dalszego kształcenia, to z pewnością wagę podstawową należy przypisać zasadniczym działom ekonomii (mikro- i makroekonomii) oraz matematyce, statystyce i ekonometrii. Zarazem jednak istotne jest przyswojenie pewnej kultury filozoficznej, zwłaszcza w zakresie epistemologii (czy też metodologii ogólnej), bez aparatu pojęciowego której trudno jest wyjaśniać prawomocność wysoce abstrakcyjnych modeli ekonomicznych.

Znaczenie nauk humanistycznych

Ekonomista potrzebuje jednak także kontaktu z naukami humanistycznymi i społecznymi. Jest to dla niego ważne między innymi z tego względu, że w swej pracy zawodowej funkcjonuje on w przestrzeni społecznej, w której musi komunikować się (w mowie i na piśmie) z innymi ludźmi, często o odmiennym przygotowaniu profesjonalnym, w sposób zrozumiały i skuteczny. Dyscypliny humanistyczne doskonalą te umiejętności zarówno przez wyrabianie odpowiedniej wrażliwości, jak i (jeśli są odpowiednio nauczane) przez nacisk, jaki się w nich kładzie na kształcenie w zakresie formułowania myśli, w tym mówienia i pisania.

Zasadnie też można bronić znaczenia w edukacji ekonomisty dyscyplin historycznych, w tym historii gospodarczej, którą reprezentuję. Nie będę rozwijał kwestii, że stanowi ona dobrze ugruntowaną część nauk ekonomicznych, zinstytucjonalizowaną w postaci placówek badawczych, czasopism i kongresów, mogącą poszczycić się noblistami z ekonomii, a także uprawianą przez wybitnych ekonomistów (Schumpeter, Kuznets, Hicks, Friedman). Ograniczę się do trzech argumentów.

Po pierwsze, historia gospodarcza uświadamia adeptom nauk ekonomicznych, że tworzone przez teorię konstrukcje myślowe to abstrakcyjne modele dużo bardziej złożonych i uwikłanych procesów zachodzących w rzeczywistości. Zarazem, nauki historyczne uczą metod sprawdzania wiarygodności informacji pierwotnych (tzw. krytyka źródeł). W przypadku analiz ekonomicznych, od jakości tych danych zależy przecież wartość ich rezultatów. Po drugie, historia gospodarcza uzupełnia teorię ekonomii w tym sensie, że uwrażliwia na znaczenie kontekstu (społecznego, politycznego, kulturowego) zjawisk ekonomicznych. Można powiedzieć, że siłą dedukcyjnych modeli ekonomicznych jest abstrahowanie od kontekstu. Zarazem należy jednak pamiętać, że wrażliwość na kontekst pozostaje istotna w szczególności wówczas, gdy wnioski wynikające z analiz ekonomicznych mają zostać zastosowane w praktyce. Znaczenie kontekstu społecznego i kulturowego uświadamia choćby porównanie odmienności rezultatów podobnych w swej istocie strategii gospodarczych, realizowanych w odmiennych warunkach. Po trzecie, wrażliwość na znaczenie dziedzictwa historycznego nabiera szczególnej wagi w warunkach globalizacji. Proces globalizacji prowadzi mianowicie do bezprecedensowego nasilania się kontaktów (przede wszystkim gospodarczych) między ludźmi ukształtowanymi w ramach odmiennych tradycji kulturowych. Wyczulenie na te odmienności staje się więc istotnym warunkiem sprawnego i w miarę bezkonfliktowego funkcjonowania w ramach tej nowej rzeczywistości.

Udział w dyskusji

Na koniec uwagi ogólniejsze. Mam wątpliwości, czy standardy winny mieć obligatoryjny charakter. Za ich przyjmowaniem przemawia dążenie do porównywalności dyplomów w kraju i w Europie, a także dążenie do zachowania minimum jakości nauczania. Z drugiej strony, krępują one uczelnie - zwłaszcza te lepsze i bardziej ambitne - w dążeniach do unowocześniania sposobów nauczania, w tym we wprowadzaniu nowych kierunków studiów (nie da się tego zrobić bez nowelizacji rozporządzenia ministra). Ustawa jednak tę kwestię przesądza i trzeba się z tym pogodzić. Tym bardziej standardy wymagają poważnej dyskusji, ponieważ ich przyjęcie narzuci taki a nie inny sposób funkcjonowania studiów.

Należy mieć nadzieję, że środowisko ekonomistów weźmie w tej dyskusji żywy udział. Dobrze byłoby, gdyby i ministerstwo do tej dyskusji zachęcało w sposób nieco bardziej energiczny niż czyni to na stronie internetowej („Przedstawiając poniżej projekty standardów zachęcamy Państwa do zgłaszania ewentualnych uwag”), w szczególności zaś, by zespół przygotowujący projekt przedstawił się całemu środowisku oraz zaprezentował przesłanki i założenia kryjące się za przedstawionym dokumentem.

Dr hab. Jacek Kochanowicz, prof. UW, jest kierownikiem Katedry Historii Gospodarczej na Wydziale Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną