) |
| Collegium Maius Uniwersytetu Opolskiego |
W interesujcym artykule Piotra Kieraciskiego Nowe uniwersytety, opublikowanym w „Forum Akademickim” (nr 7-8 2005), znalazo si kilka sformuowa, ktre pragn potraktowa polemicznie. Zaczn od sprostowania. Zmierzajc do konkluzji, autor stwierdzi, i „w momencie tworzenia tylko dwa nowe uniwersytety - Warmisko-Mazurski i Zielonogrski - speniay kryteria Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego oraz standardy, ktre uznano za niezbdne do utworzenia tego typu uczelni”. Ot nie jest to prawda. Pierwszy uniwersytet, ktry powsta w III RP, Uniwersytet Opolski, spenia te kryteria z nawizk. Grupa inicjatorw utworzenia Uniwersytetu Opolskiego, na czele ktrej sta ordynariusz opolski arcybiskup prof. Alfons Nossol, wrcz wymusia na Radzie Gwnej, aby takie kryteria okreli jednoznacznie, bo dotychczas wszelkie prby utworzenia nowego uniwersytetu w Polsce natrafiay na opr i stwierdzenia, e rodowisko jest za sabe naukowo, zbyt mao aktywne intelektualnie, e do takiego momentu jeszcze nie dojrzao, e naley nad tym pracowa i czeka, a nastpi przekroczenie jakiej mitycznej „masy krytycznej”, ktra stworzy moliwo, by powsta wreszcie uniwersytet. Kady na swj sposb interpretowa to mgliste okrelenie „masa krytyczna”. Mona byo tym terminem, jak obuchem, utrci kad inicjatyw, ktra nie odpowiadaa starym, silnym rodowiskom uniwersyteckim.
Wtedy wanie pado pytanie ze strony opolskiej grupy inicjatywnej, gdzie jest ta bariera, ktr trzeba przekroczy, aby nie sysze cigego utyskiwania. I wwczas wanie Rada Gwna okrelia te kryteria jednoznacznie: e musi by akceptacja senatw trzech uniwersytetw, e powinna by odpowiednia liczba praw do doktoryzowania, habilitowania oraz liczba samodzielnych pracownikw naukowych. Opole te kryteria wwczas spenio i dlatego gosowanie w Sejmie RP 10 marca 1994 osigno wynik imponujcy. Tylko trzech posw byo przeciwko tej ustawie. e pniej zdarzay si precedensy, i niektre nowe uniwersytety polskie nie speniay wszystkich kryteriw wyznaczonych przez RG, to ju inna sprawa. Uniwersytetu Opolskiego to nie dotyczy i twierdzenie, jakoby byo inaczej, jest historycznie nieprawdziwe.
Uniwersytet jako instytucja w polskiej tradycji kulturowej i intelektualnej cieszy si wyjtkow atencj. Stworzenie w Polsce uniwersytetu zawsze wizao si z ogromnym wysikiem i wieloma zabiegami, czsto politycznymi. Z tego te powodu w I Rzeczypospolitej, w jednym z najwikszych pastw europejskich, obszarowo trzykrotnie wikszym od dzisiejszego pastwa polskiego, sigajcym w pewnym okresie od Morza Batyckiego do Morza Czarnego, byy tylko trzy uniwersytety: Jagielloski (1364), Wileski (Stefana Batorego, 1579) i Lwowski (Jana Kazimierza, 1661). Dla porwnania, w o wiele mniejszych terytorialnie Woszech byo w tym czasie kilkadziesit uniwersytetw, a w Polsce, nawet w stoecznej Warszawie, nie byo adnego. Wicej, gdy powsta uniwersytet we Lwowie, to zazdrosny konkurent, Uniwersytet Jagielloski, zrobi wszystko, eby przez ponad 100 lat nie dopuci do zalegalizowania Uniwersytetu Jana Kazimierza na Sejmie i w Watykanie. rodowisko krakowskie twierdzio, e Lww to prowincja naukowa i w tym miecie trzeba czeka dugo, aby nastpia tam emancypacja intelektualna, ktra uwiarygodni fakt istnienia we Lwowie uniwersytetu. A wic ju wwczas posugiwano si fetyszem „masy krytycznej”.
Prawem paradoksu w XIX wieku, w dobie galicyjskiej, Uniwersytet Jana Kazimierza wyprzedzi swego krakowskiego zazdrosnego rywala. By wikszy i sta si autentycznym centrum ycia intelektualnego w zaborze austriackim.
Uniwersytet w Warszawie powsta dopiero w czasie zaborw, w 1816 roku, z mianowania cara Rosji Aleksandra I. W II Rzeczypospolitej, w latach 1918-1939, powstay tylko dwa uniwersytety: Katolicki Uniwersytet Lubelski (1918), jako uczelnia prywatna, i Uniwersytet Poznaski (1919). Nawet ogromna d i potna aglomeracja lska z Katowicami na czele nie dobiy si utworzenia u siebie uniwersytetu, mimo e wielu politykw, z wojewod Grayskim na czele, walczyo o to. W II RP, obszarowo wikszej ni obecne pastwo polskie, byo wic tylko sze uniwersytetw, na ktrych studiowao po kilka tysicy studentw.
W PRL, istniejcej faktycznie w latach 1944-89, powstao pi nowych uniwersytetw: Uniwersytet Marii Curie-Skodowskiej w Lublinie (1944), Uniwersytet dzki (1945), Uniwersytet lski w Katowicach (1968), Uniwersytet Gdaski (1970) i Uniwersytet Szczeciski (1985). Dwa uniwersytety (lwowski i wileski) z racji przesunicia granic Polski okoo 200 km na zachd, zostay waciwie przeniesione: lwowski Jana Kazimierza do Wrocawia i nazwany imieniem Bolesawa Bieruta, wileski Stefana Batorego do Torunia i nazwany imieniem Mikoaja Kopernika. Tak wic w PRL istniao jedenacie uniwersytetw. Dalej widzimy tendencj bardzo oszczdnego szafowania nazw uniwersytet.
W III RP, od momentu jej powstania w 1989 roku, powoano sze uniwersytetw: Opolski (1994), w Biaymstoku (1997), Kardynaa Stefana Wyszyskiego w Warszawie (1999), Warmisko-Mazurski w Olsztynie (1999), Zielonogrski i Rzeszowski (2001) oraz Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy (2005). O kady z tych uniwersytetw toczya si duga walka. Wiele na ten temat mogli powiedzie przewodniczcy komitetw organizacyjnych. Jest na ten temat do obszerna ju dzi literatura.
Piotr Kieraciski, piszc bardzo interesujco o obecnej kondycji nowych polskich szeciu uniwersytetw - tych powstaych w okresie III RP - stwierdza jednoznacznie, wybijajc to w nadtytule, e „rozwijaj si one znacznie wolniej ni zakadano” i wini za to, z jednej strony, wadze pastwowe, konkretnie resort edukacji, ktry nie potrafi wspomaga rodowisk tych uczelni odpowiednimi rodkami finansowymi i wadze lokalne, ktrym brakowao wyobrani, determinacji bd uporu i konsekwencji. Ale gwnym kryterium, za pomoc ktrego Kieraciski ocenia kondycj najmodszych polskich uniwersytetw, s wymogi formalne, te, ktre Rada Gwna niegdy okrelia przy powoywaniu nowych uniwersytetw: a wic liczba uprawnie doktorskich, habilitacyjnych, liczba samodzielnych pracownikw naukowych itp.
Jest to jedno z kryteriw, ktrego nie chc bagatelizowa, ale w moim odczuciu upraszcza ono prb diagnozy kondycji najmodszych polskich uniwersytetw. Od lat pasjonuje mnie historia uniwersytetw europejskich, zbieram materiay do duej ksiki eseistycznej o uniwersytetach europejskich od Lizbony do Moskwy, od Oslo po Rijek. Gromadz ksiki o tych uniwersytetach, skady osobowe, foldery, widokwki i fotografie wybitnych profesorw tych uczelni, wielkich wynalazcw, odkrywcw, noblistw itp. ledz te bardzo dokadnie wszelk literatur na temat polskich uniwersytetw - od najstarszego, Jagielloskiego, po najmodszy - w Bydgoszczy. Bywam w tych uczelniach i z satysfakcj ledz ich naprawd imponujcy w ostatnich latach rozwj, gwnie materialny.
Zaczn nieskromnie od mego uniwersytetu, Opolskiego. Powoanie przed jedenastu laty w Opolu uniwersytetu wyzwolio trudn do przecenienia energi i ambicj tego rodowiska. W cigu ostatnich dziesiciu lat nastpiy ogromne przemiany w materialnej kondycji tego rodowiska. Dawna, liczca prawie p wieku WSP, ktra bya podstaw nowo utworzonego uniwersytetu, mimo e uwaana za jedn z najlepszych uczelni pedagogicznych w kraju, gniedzia si w maych budynkach z epoki gomukowskiej i gierkowskiej, w pawilonach zbudowanych z dykty i pyt pilniowych krytych eternitem. Studiowao w tej uczelni, razem z zaocznymi, 6-7 tysicy studentw w najlepszych latach gierkowskiej prosperity.
W cigu ostatnich dziesiciu lat obraz tej uczelni zmieni si diametralnie. Przeprowadzono tutaj inwestycje wartoci okoo 120 milionw zotych, co spowodowao zmiany niewyobraalne do tej pory w akademickim pejzau miasta. Wzniesiono nowoczesny, 14-kondygnacyjny akademik z obserwatorium astronomicznym na dachu, nowoczesne Collegium Pedagogicum, podniesiono z kompletnej ruiny dawny obszerny zabytkowy klasztor dominikaski - dzisiejsze Collegium Maius, imponujce w swej architekturze i elegancji, rewitalizowano pikny neogotycki budynek z arkadami, ktry otrzyma nazw Collegium Minus, w efektownej secesyjnej willi, uratowanej po powodzi z 1997 roku, stworzono uniwersyteckie centrum hotelowo-konferencyjne „Villa Academica”. Stare pruskie koszary przebudowano na efektowny w swym ksztacie architektonicznym Wydzia Teologiczny, wznoszc obok budynek mieszczcy koci akademicki oraz nowoczesn sal audytoryjn na 700 osb. Odbudowany zamek w Kamieniu lskim sta si znaczcym uniwersyteckim centrum konferencyjnym. Otoczenie tych piknych budynkw obudowano oryginalnymi rzebami barokowymi i wspczesnymi pomnikami, obramowano niebanaln szat rolinn. Wyremontowano wszystkie stare akademiki, a dawnym salom audytoryjnym nadano inny rozmach.
Te inwestycje spowodoway, e nazwa Uniwersytet Opolski nabraa dodatkowych walorw, wdziku i urody. Oczywicie mona powiedzie, e najpikniejsza rama nie zmieni kiczowatego obrazu. I jestem wiadom takich komentarzy. Nie unikniemy tego jazgotu, szczeglnie w Polsce, gdzie dobro z reguy si pomniejsza, a zo powiksza. Ale dla mnie uniwersytet to rwnie miejsce, gdzie panuje atmosfera, gdzie na przykad sala senatu nie przypomina salki w remizie straackiej czy wiejskiej wietlicy. Std z pietyzmem dbamy o to, aby otoczenie, w ktrym si wyrasta w uniwersytecie miao odpowiedni rang, bo to oddziauje na mentalno, poczucie estetyki i wyobrani czowieka.
Zmiany w Uniwersytecie Opolskim poza opraw, jakiej nabra on w ostatnim dziesicioleciu, s rwnie ogromne, bo studiuje tu dzisiaj - nie, jak przed jedenastu laty, 7 tysicy - okoo 20 tysicy studentw. Powstay dziesitki nowych katedr, zakadw, pracowni, ktre wypenione s setkami komputerw, urzdze laboratoryjnych itp., dziaa kilkanacie bibliotek instytutowych i wydziaowych. S kierunki, ktre kwitn, maj imponujcy przyrost kadry, na przykad filologie. S tu profesorowie o znaczcych nazwiskach w nauce polskiej i europejskiej. I s kierunki przecitne, rzemielnicze, nie mogce wyj ze stagnacji. Ale jest to oczywisto niemal wszystkich uniwersytetw, ktrych w Europie jest kilka tysicy. Decyduj tu bowiem talenty i indywidualnoci, a one maj rne rytmy przypiesze i opnie.
W ostatnich kilku latach Uniwersytet Opolski by magnesem, ktry ciga na wykady i konferencje naukowe najprzedniejsze polskie i europejskie nazwiska. Doktoraty honoris causa tego uniwersytetu, ktre byy rwnie swoistymi benefisami, obudowanymi specjalnymi wystawami i spektaklami, przyjy midzy innymi tak wybitne postacie, jak Stanisaw Lem, Wojciech Kilar, Tadeusz Rewicz czy prymas Niemiec kardyna Karl Lehman. To s zjawiska niezwykle kulturotwrcze, ktre nie miayby miejsca, gdyby w miecie nie byo uniwersytetu.
A warto wiedzie, e dzieje si to w miecie, ktre przed wojn nie miao adnych tradycji akademickich. Byo - jak pisa Goethe - „zapuszczon niemieck prowincj”, a po wojnie nie mieszka tu ani jeden doktor, bo przybyli tu biedni, spauperyzowani przesiedlecy spod Stanisawowa i Tarnopola. Dzi w tym miecie mieszka 1200 doktorw i okoo 200 profesorw. Jest uniwersytet i politechnika, i trzy inne uczelnie wysze o charakterze niepublicznym. Studiuje tu okoo 40 tysicy modych ludzi. To jest naprawd fenomen awansu kulturowego i uniwersytet jest jednym z gwnych motorw przemian, jakie tu zachodz.
Twierdzenie w tym kontekcie, e Uniwersytet Opolski rozwija si „wolniej ni zakadano” i uwaany jest za „saby” (nie wiem przez kogo, bo to jest taka forma: gdzie, kto powiedzia) jest, delikatnie mwic, nieprecyzyjne, powierzchowne i na pewno nieadekwatne.
Nie wiem, ile Uniwersytet w Heidelbergu ma praw doktoryzowania i habilitowania, i ilu pracuje tam samodzielnych pracownikw naukowych. Wiem natomiast, e ta pikna w ksztacie uczelnia, o niewielkiej liczbie studentw, ma wiatow saw przede wszystkim w chemii i medycynie, ma specyficzny klimat i swoich noblistw. Nie wiem, czy ideaem jest Uniwersytet w Rzymie, potny moloch, ktry liczy 200 tysicy studentw. Mona mie sto praw habilitacji w uniwersytecie i nie mie adnego noblisty, adnego uczonego wiatowego formatu. Uczelni takiej nie pomog adne rankingi rnych tygodnikw czy miesicznikw. Mog najwyej podnie im megalomaskie poczucie wyszoci, jeli jest im to potrzebne.
Podzielam pogld prof. Marka Gbczyskiego, rektora Uniwersytetu w Biaymstoku, e „nie moemy si ciga. Nie bdziemy ani starsi ni Uniwersytet Jagielloski, ani lepsi ni Uniwersytet Warszawski. Moemy by maym, ale dobrym uniwersytetem”. Dopowiedziabym, e nie mamy potrzeby licytowania si, kto jest lepszy i na jakim dystansie, bo nauka i edukacja to nie zawody lekkoatletyczne, gdzie liczy si wynik za wszelk cen i miejsce na podium, koniecznie medalowe. Chcemy by po prostu dobr, szanowan uczelni, do ktrej modzie chtnie przychodzi, bo jest tam odpowiednia atmosfera, bo wynosi stamtd odpowiedni wiedz i dajcy satysfakcj dyplom.
Przychodzi czas normalnej konkurencji, w ktrym nie zarzdzenie wysokiego urzdnika ministerialnego, jakiej Wysokiej Rady czy innego, mniej formalnego, gremium, nie liczba praw habilitacyjnych i doktorskich na wydziaach bd decydowa, czy uniwersytet jest potrzebny w danym miecie bd regionie. Zadecyduje modzie. Ona wybierze, czy chce studiowa w Opolu, w Rzeszowie, Katowicach, Warszawie czy moe w Heidelbergu, Oomucu lub Pradze. Czas niu demograficznego, ktry nad polskie wysze uczelnie nadciga, wyrczy urzdnikw w rozstrzyganiu, jaki ksztat bdzie mie polskie szkolnictwo wysze. Ostan si te uczelnie, ktre bd mie mdre kierownictwo, sprawn kadr i odpowiednie zaplecze materialne, ktre powinna wytworzy lokalna spoeczno.
Nie rozumiem, dlaczego Ministerstwo Edukacji czy Rada Gwna maj mie specjalne prawa, by wymusza fuzje rnych uczelni, zmusza, by czyy si politechniki z uniwersytetami w miastach wojewdzkich. Co na tym zyskamy, e w myl jakich teoretycznych rozwaa, gabinetowych spekulacji unicestwimy w ktrym z miast wojewdzkich istniejcy tam uniwersytet. Uniwersytet w Opolu, Rzeszowie, Biaymstoku, Bydgoszczy lub Zielonej Grze nie zagraa Uniwersytetowi Jagielloskiemu czy Warszawskiemu. Nie wszyscy w Polsce maj ambicje, moliwo i ch studiowania w Warszawie czy Krakowie.
Nie akceptuj nawoywania, e w Polsce powinno by pi-sze wielkich uniwersytetw o renomie europejskiej. I tam naley skierowa potny strumie pienidzy pastwowych. Nie tdy droga. Jest to powrt do restytucji Polski podzielonej na rne kategorie - A, B, C, D... Tak nie organizuje si nowoczesnego pastwa.
Dla mnie interesujcym wzorcem jest model niemiecki, a po czci i woski, w myl ktrego w stolicach poszczeglnych landw czy te historycznych regionw s centra kulturowe i naukowe. I nie ma monopolistw, nie ma pragnienia, aby najsilniejszy uniwersytet by w Berlinie czy Hamburgu, i aby tam skierowa gwny strumie pienidzy. W Niemczech wietnie sobie radz mae uniwersytety w Tbingen, Ratyzbonie, Heidelbergu, Getyndze. Wyrastaj tam noblici. Nikt nie ma zamiaru z biurokratycznych powodw likwidowa tych uniwersytetw na podstawie jakiej ustawy. One si same broni. I tak, mam nadziej, bdzie rwnie w Polsce.
Nowe prawo o szkolnictwie wyszym przez sam fakt jego uchwalenia nic nie zmieni. Zadecyduje praktyka ycia codziennego.
Prof. dr hab. Stanisaw Sawomir Nicieja, historyk, senator RP, rektor Uniwersytetu Opolskiego.