) |
| Ksawery Rowiski |
Profesor Wojciech Rowiski, lekarz transplantolog, broni si przed okreleniem swojej rodzinnej opowieci jako dziejw „rodu uczonego”, cho niemao w nim utytuowanych akademicko postaci. Refleksja nad tym, o ile medycyna przynaley nauce, a o ile jest wypenianiem powinnoci suenia blinim, zwykle towarzyszy lekarzom z powoania.
Pocztki sigaj XIII wieku, jak to ustalia jedna z ciotek mojego rozmwcy, autorka drzewa genealogicznego Rowiskich. Mwi o drobnej szlachcie z Wielkopolski, ktrej cz, w pokoleniu dziadkw pana profesora, szukaa lepszej doli za granic, midzy innymi we Woszech. Podczas drugiej wojny wiatowej w jego rodzinnym warszawskim domu pojawi si Paolo Rowiski, oficer we woskim mundurze, stryjeczny brat ojca, Ksawerego. Obaj zostali po wojnie profesorami medycyny - Paolo fizjologii i biochemii w uniwersytecie w Perugii.
Ksawery ukoczy medycyn w Uniwersytecie Poznaskim w roku 1928, pracujc podczas studiw jako wolontariusz szpitala miejskiego. (W tym samym roku matematyk ukoczya jego ona Izabela Klinger, crka znanego w Poznaniu ksigarza Ksigarni w. Wojciecha.) Zaraz potem zosta w tyme szpitalu asystentem na oddziale chirurgicznym. Wczenie i trwale zainteresowaa go radiologia, co pewnie miao rdo w pilnej wwczas potrzebie wprowadzenia diagnostyki rentgenowskiej na skal spoeczn. Gwne miejsce lekarza widzia Ksawery Rowiski przy pacjentach, na „czyst nauk” przyzwalajc po spenieniu wszystkich wobec nich powinnoci.
Sam umia rwnoway zadania. Droga naukowa wspbiega z dziaalnoci na rzecz ochrony zdrowia, a dorobek badawczy stanowi podbudow teoretyczn tej drugiej, zwaszcza w zakresie radiologii pediatrycznej, ktrej by pionierem, tworzc pierwsz w Europie katedr tej specjalnoci. Lata 1928-32 przepracowa na asystenturze w Katedrze Radiologii uniwersytetu Poznaskiego, po czym przenis si do Warszawy, by wsporganizowa, a nastpnie kierowa pracowni rentgenodiagnostyczn Szpitala w. azarza. Podczas okupacji prowadzi tam oddziay kardiologiczny i wewntrzny, a po powstaniu w maej podwarszawskiej miejscowoci pracowa w przychodni RGO i zarabia na rodzin praktyk prywatn, ktrej zwolennikiem nigdy nie by, uwaajc, e w Polsce midzywojennej przysaniaa wielu lekarzom zadania wobec spoeczestwa.
Inteligentw tamtego pokolenia system powojenny postawi przed trudnymi wyborami. Lekarzom pozostao wicej swobody ni innym - w wykonywaniu zawodu moralnie jednoznacznego. Lekarze-nauczyciele przeywali koniecznoci kompromisw z wadz, ktra przeobraaa system ksztacenia, stawiaa inne od tradycyjnych wzorce, goszc trudne do zakwestionowania ideay, a realizujc wasne cele ideologiczne.
Ksawery Rowiski zosta profesorem w roku 1949, profesorem zwyczajnym w 1962, czonkiem rzeczywistym PAN w 1969. W Gdasku, po wojnie, by prorektorem Akademii Medycznej. W Warszawie kierowa placwkami radiologii i onkologii dziecicej w Akademii Medycznej oraz w Instytucie Pediatrii, wykadajc, poza tymi przedmiotami, take propedeutyk i deontologi lekarsk.
Zaangaowa si w prace nad organizacj ochrony zdrowia i dostosowaniem ksztacenia lekarzy do potrzeb nowego czasu. Za jedn z rzeczy najpilniejszych uzna rozszerzenie horyzontw adeptom medycyny poprzez uczenie ich filozofii, historii nauki, socjologii, psychologii, logiki, metodyki opieki sanitarnej i, co byo wwczas nowe, zagadnie naturalnego rodowiska czowieka. Zaszczepia i upowszechnia przekonanie, e zadaniem medycyny jest przede wszystkim profilaktyka. Polem dla tej wielonurtowej dziaalnoci byy organizacje i urzdy, jak: Towarzystwo Lekarskie, Polskie Towarzystwo Historii Medycyny (przywizywa du wag do tradycji i zawodu lekarskiego i nauk medycznych, popularyzujc te, ktre uznawa za najlepsze), Polskie Lekarskie Towarzystwo Radiologiczne, Poznaskie Towarzystwo Przyjaci Nauk. W latach 1950-60 kierowa Departamentem Szkolnictwa Wyszego i Nauki w Ministerstwie Zdrowia i Opieki Spoecznej.
Wielkopolski pozytywizm, rodzcy niecierpliwe pragnienie dokonania tego wszystkiego, co si marzyo od modoci, dyktowa zwizanie si formalne z tymi, ktrzy decydowali o yciu w Polsce powojennej, mimo i polityka lekarza nie interesowaa. Obraz medycyny jako zbiorowego wysiku dla poprawienia jakoci ycia szerokim krgom spoeczestwa, cho nieco idealistyczny, podbudowany by mocno wiedz o potrzebach w tym zakresie, ich hierarchii i wzajemnym uwarunkowaniu, a take o... koniecznych ustpstwach, czasem odstpstwach.
Przy tym wszystkim prof. Rowiski senior znajdowa okazje do wprowadzania w ycie oryginalnych koncepcji diagnostycznych oraz terapeutycznych, co pozostao trwaym dorobkiem polskiej medycyny, jak na przykad boczne zdjcia tomograficzne u dzieci albo pierwsze badanie angiokardiograficzne.
Wojciech Rowiski pamita z dziecistwa bombardowania Warszawy, potem trzyletni pobyt w Gdasku z matk i siostrami - rodzice rozstali si po wojnie - potem warszawski „dom kobiet”, gdzie dorasta pod opiek matki, babci i pani Marii Kociaskiej, ktra od szesnastego roku ycia do mierci pomagaa dom prowadzi. Wasny kt mia... za szaf w duym korytarzu dzielonym z dokwaterowanymi wsplokatorami.
Matka uczya matematyki w gimnazjum na Pradze, wracajc wieczorem. Wane rozmowy toczyy si przy wsplnym niedzielnym niadaniu, na ktre poznaskim zwyczajem musiay by „befsztyczki”, czyli mielone kotlety. Prof. Rowiski mwi o matce najprociej: „Bya niezwykle dobr i szlachetn osob. Oddaa si cakowicie naszemu wychowaniu - normalnie pracujc. Nie byo w niej grosza zoci do ycia. I takie cechy nam wpajaa”. Zaprowadzia dzieci do synnego zakadu fotograficznego i polecia zanie zdjcie ojcu, ktry z drug rodzin zamieszka w Warszawie w roku 1951. Wszyscy troje pomagali w codziennych domowych zajciach. Mj przyszy rozmwca jedzi na plac Trzech Krzyy (z dalekiej Ochoty) po dziesi deko wieo palonej kawy, z ktrej matka odliczaa... dwadziecia ziarenek. Tyle wystarczao na jej ulubion niedzieln filiank. Dom by katolicki. I... poznaski, co okrelao, rzadko wypowiadane wprost, zasady postpowania, co utrwalio takie elementarne cnoty, jak: uczciwo, prawdomwno, umiowanie porzdku we wszelkich znaczeniach tego pojcia. Oczywista bya „wito” wsplnych posikw, nie odbierano wtedy telefonw, nie wolno byo si spni ani wsta od stou przed kocem.
Oczywista bya obco powojennego systemu. Wojciech zdy nalee do jeszcze prawdziwego, nie komunistycznego harcerstwa. Pniej nie wstpi do adnej partii ani organizacji. Namawiany przez dyrektora liceum (w najgorszych czasach stalinowskich), aby si zapisa do ZMP, odpowiedzia: „Nie, bo ja chodz do kocioa”. By wtedy gorliwym ministrantem.
W 1949 roku starsza siostra posza na medycyn. Podczas niedzielnych niada i obiadw pojawiy si opowieci o studiach lekarskich. Cztery lata pniej zacz im wtrowa brat. Oboje wiczyli zastrzyki doylne ze stonej glukozy na... matce, ktrej to pomagao w napadach migreny. Od niej syszeli nieraz: „Bez pienidzy w medycynie”, co znaczyo, e prywatna praktyka zawsze jest na drugim planie. Zapamitali te sowa.
Przez dwa lata z rzdu Wojciech Rowiski mia w szkole dyplom przodownika nauki i pracy spoecznej, dajcy wstp na kade studia (z wyjtkiem architektury) bez egzaminu. Dosta si na medycyn. Nie tumaczy tego ani wpywem ojca, z ktrym widywa si rzadko, ani bardzo wiadomym wyborem. Przypadek...
Od czwartego roku studiw pracowa w PZWL jako pomocnik redaktora. Gdy ju mia dyplom, ojciec spyta go, czy chce by radiologiem. Nie chcia, poszed pracowa za darmo do Instytutu Hematologii, zarabiajc w wydawnictwie. Tam znalaz pierwszego mistrza - docenta Andrzeja Trojanowskiego, chirurga. Dzisiaj wspomina z podziwem, e „ten czowiek, dyrektor instytutu, penicy poza tym wiele innych funkcji i majcy prywatn praktyk, nigdy si nie pieszy siadajc przy ku chorego”. I nauczy badania pacjenta „od gry do dou”, co prof. Rowiski konsekwentnie przykazuje swoim nastpcom.
W roku 1960 wyjecha do Anglii (Woolverhamptom) w ramach kontaktw brytyjskich i polskich chirurgw datujcych si jeszcze z czasw wojny. Przez rok prawie nie opuszcza szpitala, na terenie ktrego byo wszystko, co potrzebne do ycia i znakomite warunki pracy. Tam odbyway si raz w miesicu spotkania naukowe wszystkich lekarzy-rezydentw z zaproszonym gociem. Bardzo formalne, na ktre trzeba byo przychodzi w smokingu. Wojciech Rowiski wykosztowa si na smoking, za co wdziczne mu s dzisiaj crka i jej koleanki, wkadajc marynark na uroczyste okazje.
Po owym bardzo owocnym roku (zaowocowa m.in. pniejszymi wyjazdami szeregu uczniw), przyj go do pracy prof. Jan Nielubowicz, prowadzcy Zakad Chirurgii Dowiadczalnej PAN i rwnoczenie kierujcy klinik Akademii Medycznej pooon w ssiedztwie. Mona byo by tam wolontariuszem i robi specjalizacj, po poudniu wykonujc eksperymenty na zwierztach w zakadzie.
Wybr chirurgii pan profesor uwaa rwnie za przypadek, cho ju na studiach nalea do Koa Chirurgw. Kolejnym byo wysanie wanie jego w 1964 roku na stypendium do Bostonu, gdzie pomaga w operacjach przeszczepiania nerki Josephowi Murrayowi, pniejszemu noblicie. Przeszed tam, jak mwi, „szko transplantologii”. Po powrocie, w styczniu 1966, asystowa prof. Nielubowiczowi przy pierwszym przeszczepieniu nerki w Polsce. Dzisiaj sam robi takie operacje rutynowo, uwaajc si po czci za chirurga, po czci za internist i czc wiedz i umiejtnoci obu dyscyplin. Z perspektywy obu widzi ostrzej ca zoono relacji lekarz - pacjent - rodzina pacjenta, wszystkie dylematy moralne, jakie przychodzi rozwizywa. Etyka lekarzy jest wanym nurtem zainteresowa prof. Rowiskiego.
O swojej drodze naukowej mwi: „Jak czowiek trafia na studia, to koczy medycyn. Jak czowiek zaczyna pracowa w miejscu, gdzie jest odpowiednia atmosfera, to albo odpada i wychodzi do prywatnej praktyki, albo zostaje profesorem”. Trafi do takiego miejsca - przypadkiem. Teraz stara si, by klinika powstaa na fundamentach oddziau, ktrym Wojciech Rowiski kierowa od 1980 roku, bya nim dla nastpnych pokole lekarzy. Jej zbudowanie - dosownie od podstaw - byo wiadomie wyznaczonym celem (szczliwe przypadki by moe troch pomogy), osignitym w upartym kilkuletnim trudzie. Podobnie jak stworzenie jedynego w Polsce orodka, gdzie wykonuje si przeszczepianie nerek, trzustki i wtroby.
Sylwetki duchowe innych osb lekarskiego roku Rowiskich s podobne. Take yciowe drogi. Starsza siostra Ewa, profesor pulmonologii, znakomity lekarz, pracowaa wiele lat w Instytucie Grulicy. Od niedawna na emeryturze, publikuje, konsultuje pacjentw, z czego brat nierzadko korzysta. Modsza, Katarzyna Marciska, jest docentem neurologii, a jej m Andrzej prowadzi po teciu Zakad Radiologii AM. W lady ojca poszed syn Ksawerego Rowiskiego z drugiego maestwa, Olgierd, ktry wygra niedawno konkurs na stanowisko dyrektora tego zakadu. ona mojego rozmwcy, Joanna, take jest lekarzem.
W nastpnym pokoleniu docentem interny zostaa crka Ewy Zakrzewskiej, pediatr jeden z trzech synw modszej siostry. Syn Wojciecha Rowiskiego, szesnastoletni, interesuje si polityk, mwi kilkoma jzykami i... podruje po krajach Dalekiego Wschodu. Zdaniem ojca, bdzie dziennikarzem. Ju teraz wydaje si nie zawierza tylko przypadkom, lecz stawia cele.