Przetrącone skrzydła

Stanisław Brzozowski (1878-1911) Filozof, publicysta, krytyk literacki, prozaik, dramaturg, jedna z najważniejszych postaci kultury polskiej XX w.

Urodził się 28 czerwca 1878 we wsi Maziarnia koło Chełma. Jego matką była Wanda z Borowskich. Ojciec Feliks dzierżawił folwark Maziarnia oraz zarządzał Wojsławicami należącymi do hr. Leopolda Poletyłły.

Brzozowski uczył się początkowo w szkole przygotowawczej Kapitonowa w Lublinie. W 1889 zaczął uczęszczać do lubelskiego gimnazjum kierowanego przez znanego rusyfikatora Mikołaja Siengalewicza (bliskiego współpracownika Apuchtina). Jego korepetytorem był Bolesław Hryniewiecki - późniejszy słynny botanik, który po latach przyznawał, że ze Stanisławem miał „mało pracy, bowiem wszystko umiał”.

Chociaż chełmsko-lubelskie lata życia Brzozowskiego nadal nie są dokładnie zbadane przez biografów, można sądzić, że upłynęły one we względnym dostatku i był to jedyny chyba okres, kiedy nie cierpiał z powodu ubóstwa. Sytuacja rodziny zmieniła się w 1892, kiedy ojciec Brzozowskiego z nieznanych dzisiaj powodów utracił dzierżawę Maziarni i wojsławicką plenipotencję. Szukając materialnego bezpieczeństwa u krewnych, Brzozowscy przenieśli się do Niemirowa na Podolu. Bieda zmuszała do zarobkowania także Stanisława, który jako uczeń tamtejszego gimnazjum dawał lekcje. W Pamiętniku rodziców nazywał „rozbitkami szlacheckiego rozkładu”. Wytykał im liczne wychowawcze zaniedbania i błędy, skarżył się na brak domowego ciepła, odpowiednich wzorców, bezwzględność matki. Z goryczą dodawał, że uniemożliwiono mu właściwy rozwój, „przetrącono skrzydła”.

Gdy po ukończeniu gimnazjum w 1896 przeniósł się z rodziną do Warszawy i zapisał na Wydział Przyrodniczy UW, nie potrafił utożsamić się z żadnym akademickim obozem ideowo-politycznym. W grudniu 1897 został usunięty z uczelni za udział w demonstracji antyrosyjskiej. Przygnieciony życiową sytuacją przywłaszczył sobie pieniądze z organizacji Bratnia Pomoc, przeznaczając je na leczenie chorego na raka ojca. Sądził, że „pożyczoną” kwotę zdoła zwrócić, jednak jej brak wyszedł na jaw i sąd koleżeński wykluczył go z organizacji młodzieżowych oraz skazał na trzy lata utraty praw towarzyskich. Jeszcze przed wydaniem wspomnianego wyroku, we wrześniu 1898, został aresztowany za udział w tajnym Towarzystwie Oświaty Ludowej. Więziony przez miesiąc w X Pawilonie Cytadeli zachorował na gruźlicę, z którą walczył aż do śmierci. Kilka miesięcy po wyjściu z więzienia w 1899 zamieszkał w „sanatorium dla chorób płucnych” w Otwocku, gdzie spotkał swoją przyszłą żonę - Antoninę Kolberg, bratanicę Oskara Kolberga. Ślub odbył się w marcu 1901 w warszawskim kościele św. Krzyża. Dwa lata później przyszło na świat jedyne dziecko Brzozowskich - Anna Irena.

Brzozowski debiutował jako krytyk w 1900 w „Przeglądzie Filozoficznym”. W latach 1902-05 opublikował 11 popularnych prac z historii filozofii i nauk społecznych. Wówczas napisał także dwie powieści Pod ciężarem Boga i Wiry. Jednocześnie współpracował z wieloma czasopismami, m.in. z „Głosem”, na którego łamach zainicjował dwie głośne kampanie publicystyczne: przeciw Sienkiewiczowi i Przesmyckiemu. Te prowokacyjne wystąpienia dały mu wielką popularność i przysporzyły licznych wrogów. Drażnił wszystkie obozy polityczne - socjalistów, konserwatystów i narodowych demokratów.

W 1905 Brzozowski kontynuował działalność odczytową w Krakowie, Zakopanem i Lwowie. W styczniu 1906 wyjechał na leczenie do Włoch, potem przeniósł się do Szwajcarii. Podczas kolejnego pobytu we Lwowie w 1906 wygłosił dobrze przyjęte cykle wykładów: Światopogląd pracy i swobody oraz Świadomość polska XIX w. Wszedł w skład redakcji „Głosu Robotniczego”. W listopadzie 1906 Narodowa Demokracja wydała anonimową broszurę z protokołami zeznań podczas śledztwa w sprawie tajnego Towarzystwa Oświaty Ludowej, co miało go skompromitować. Brzozowski zareagował listem otwartym, w którym wyjaśnił wysunięte przeciw niemu pomówienie o zdradę kolegów.

Z powodu pogorszenia stanu zdrowia Brzozowskiego nie doszło do planowanego utworzenia dla niego Wolnej Katedry Literatury Polskiej w Politechnice Lwowskiej. W styczniu 1907 ponownie wyjechał do Nervi, potem do Florencji, gdzie osiadł na stałe. Poznał tu Maksyma Gorkiego i Anatola Łunaczarskiego.

W 1908 został oskarżony o tajną, płatną współpracę z carską ochraną na podstawie zeznań byłego agenta Michaiła Bakaja. Zaprzeczył i zażądał zwołania sądu międzypartyjnego. Jednak dwie krakowskie sesje głośnego procesu (1909) nie przyniosły ostatecznego rozstrzygnięcia, na trzecią oskarżony nie mógł już przyjechać powalony chorobą. W jego obronie wystąpili m.in.: Irzykowski, Ortwin, Żeromski, Przybyszewski, Nałkowscy, Orkan. Do dzisiaj nie znaleziono żadnych dowodów obciążających Brzozowskiego.

Pomimo niesprzyjających okoliczności Brzozowski nadal wytrwale pracował. W 1909 ukazała się Legenda Młodej Polski, potem Idee (1910), powieść Sam wśród ludzi (1911). Jego listy z ostatnich lat życia wypełniają sprawozdania z lektur, szkice planów, prośby o pomoc finansową, zaliczki, opisy stanu zdrowia. Zmarł 30 kwietnia 1911 we Florencji.

Jacek Maj, stypendysta Landesstiftung Baden-Württemberg oraz BASF.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną