Podobnie jak w innych dziedzinach, rwnie w nauce Polska jest zacofana. Ilustruje to bardzo niska pozycja naszego kraju w midzynarodowym zestawieniu najczciej cytowanych uczonych (http://hcr3.isiknowledge.com). W latach 2005 i 2006 w tym doborowym towarzystwie ok. 6300 naukowcw znalazo si tylko dwch z Polski (prof. Ryszard Gryglewski – farmakologia i prof. Grzegorz Grynkiewicz – biochemia). Dla porwnania, w grudniu 2006 Dania miaa ich 29 (28), Izrael – 47 (44), Wochy – 71 (61), Holandia – 91 (79), Niemcy – 236 (215), Anglia – 355 (346) i USA – 3779 (3492). Liczby w nawiasach ilustruj stan z 2005 roku.
Zbyt mao jest w Polsce liczcych si na wiecie osigni naukowych. Jest to skutkiem nie tylko ubogiego finansowania, ale rwnie sabego poziomu naukowego wielu polskich pracownikw naukowych oraz kierownikw jednostek i zespow badawczych. Obserwuje si nieefektywne planowanie i wykorzystanie rodkw finansowych oraz deformacj procesw awansowych. Najlepsi polscy naukowcy czsto emigruj do innych krajw. Doskona diagnoz tej sytuacji przedstawi M. Narkiewicz („FA” 10/2006). Obok licznej grupy rzetelnych naukowcw istnieje dua grupa osb, ktrych dorobek naukowy jest tworzony sztucznie. M. ylicz trafnie zauwaa („FA” 6/2006): (…) odziedziczona struktura nauki polskiej, z czasw „tak zwanych minionych”, pena jest nadal pseudonaukowcw, ktrzy jak ognia boj si jakichkolwiek konkursw, rankingw oraz porwna, ktre obnayyby ich sabo. Mona sformuowa wniosek, e najcisz chorob polskiej nauki jest nagminnie spotykane pozoranctwo naukowe.
Nierzadko stosuje si sztuczne rozdymanie dorobku publikacyjnego, zwaszcza wystpujce przed wszelkiego rodzaju awansami naukowymi. Pytkoci dorobku publikacyjnego usiuje si nadawa etykiet doniosoci. Ustawowe wymagania „znaczcego dorobku” okazuj si w praktyce niezwykle rozcigliwe.
Opisane zjawiska negatywne s wynikiem braku dostpu do narzdzi informatycznych, umoliwiajcych uzyskanie jawnoci i obiektywnych miar dorobku naukowego. Nie ma rwnie oglnie przyjtych zasad postpowania, ktre implikuj stosowanie takich miar do ewaluacji dorobku naukowego polskich naukowcw i jednostek naukowych.
Obecnie ocena jednostki naukowej jest dokonywana w MNiSW raz na cztery lata w postaci karty oceny, na podstawie corocznie skadanych ankiet. Trzy ministerialne zespoy robocze wpisuj odpowiednie punkty w trzech kategoriach karty, czego wynikiem jest zaliczenie jednostki do odpowiedniej kategorii rankingowej i w rezultacie – wysoko finansowania. Dziaalno naukowa jest oceniana punktowo na podstawie publikacji.
W p. 5a karty wymienia si publikacje w czasopismach z tzw. listy filadelfijskiej, czyli „Master Journal List” (MJL), ujtych w bazie ISI (Thomson Scientific). Jest to najprostszy, lecz mao miarodajny wskanik dziaalnoci naukowej. Ponadto wykaz czasopism naukowych i punktacji przypisanych do publikacji w nich budzi wtpliwoci.
Punktacja w czci A (czasopisma z MJL) zostaa przygotowana na podstawie „Journal Citation Reports”, odpowiednio do wartoci miary impact factor (IF) z 2004 roku i operuje arbitralnie przyjtymi czterema liczbami: 10, 15, 20 i 24 pkt. Zarwno wybr tych liczb, jak i oparcie punktacji czasopism cznie ze wszystkich dziedzin na tych samych miarach IF, budzi zastrzeenia. Np. pewne czasopisma, ktre w wykazie IF za 2004 rok maj warto 0 (zero), w czci A otrzymay 10 pkt. Natomiast czasopisma o najwyszych wartociach IF (nawet powyej 50), w czci A maj 24 pkt. Oznacza to, e w czci A dokonano bardzo silnego spaszczenia punktacji, co prowadzi do znieksztacenia wynikw. Ponadto nie uwzgldniono liczby cytowa, stanowicej istotn miar wartoci naukowej publikacji.
Punktacja w czci B (obejmujca inne czasopisma) jest wyranie zawyona, deprecjonujc warto publikacji z czci A. W rezultacie publikowanie w czasopismach B materiaw z wszelkiego typu konferencji krajowych – co przynosi podane punkty – stao si ju powszechnie stosowan praktyk. Jeli za trudn do uzyskania publikacj w A otrzymuje si 10−24 pkt., a za atw „konferencyjn” publikacj w czci B 4−6 pkt., to trudno si dziwi. S to jednak pozoranckie naukowo manipulacje punktami, a nie rzeczywiste osignicia naukowe. Mimo to nacisk na zwikszanie czci B jest znaczny (ministerstwo stale przyjmuje propozycje) i naley si spodziewa, e po pewnym czasie moe ona skutecznie zniwelowa wpyw czci A. Aby uzdrowi t sytuacj, wystarczyoby ustali punktacj czci B w zakresie 0,05−0,1 pkt. lub po prostu z niej zrezygnowa.
W p. 6 wymienia si monografie naukowe i podrczniki akademickie. Punktacja takich dzie moe by uzasadniona, lecz ustalanie jej wymiaru jest niejasne. Za monografi w jzyku polskim przysuguje bowiem 6−20 pkt. Na jakiej podstawie ministerialny zesp roboczy przyznaje punktacj, znajc tylko nazwisko autora, nazw wydawcy, tytu i liczb stron? Za monografi w jzyku angielskim mona przyzna maksimum 24 pkt., co odpowiada najwyszej punktacji jednej publikacji z MJL. To jest wadliwe. Punktacj naleaoby zwikszy i wprowadzi zasad nieuznaniow – np. 10 pkt. za kade 100 stron i to wycznie dla ksiek publikowanych przez znane wydawnictwa krajowe lub zagraniczne, a nie uczelniane czy instytutowe.
Brak jasnej definicji monografii do celw oceny punktowej jest przyczyn naduy. Czasem jako nacigana „monografia” wpisywany jest w wykazie publikacji rozdzia z wydawnictwa zwartego, stanowicy np. tre referatu z mao znaczcej konferencji, choby nawet anglojzycznej. Chodzi oczywicie o manipulacj punktami.
Zamiast kontrowersyjnych polskich punktacji opisanych powyej, lepiej oprze si na miarach ju uznanych midzynarodowo. Do tego celu potrzebne s odpowiednie narzdzia informatyczne.
Najlepszym narzdziem, szeroko stosowanym na wiecie, jest komputerowa platforma badawcza Web of Knowledge (WoK) firmy Thomson Scientific. Wykorzystuje ona znan baz cytowa Web of Science (WoS) i zapewnia atwy dostp do wyczerpujcych informacji naukowych z caego wiata, oddzielnie dla nauk spoecznych i humanistycznych. W poczeniu z baz analityczn Essential Science Indicators (ESI) stanowi niezastpion pomoc przy planowaniu, realizacji i ocenie bada naukowych w ujciu wiatowym i krajowym, take w odniesieniu do indywidualnych naukowcw i poszczeglnych jednostek naukowych. Rzd Hiszpanii zakupi centralnie licencj na WoK dla wszystkich uczelni publicznych. W Polsce ograniczone licencje na dostp do WoS wykupiy tylko niektre uczelnie i PAN, co jest dalece niewystarczajce. Dostpu do WoK i ESI nie ma nawet biblioteka MNiSW.
Baza ESI jest elitarna. Przy tworzeniu rankingw personalnych, spord ok. 3 mln nazwisk zawartych w WoS, baza ESI wybiera tylko ok. 50 tys. osb, opierajc si na ok. 10 mln artykuw (w 22 dziedzinach naukowych) i ok. 53 mln cytowa. Elitarny zbir Highly Cited Papers zawiera ok. 76 tys. artykuw. Dane w ESI s zbierane w obrbie 10−letniego przedziau czasowego i s modyfikowane co dwa miesice.
Oglnie dostpna baza Highly Cited Researchers zawiera nazwiska i szczegy personalne ok. 6300 osb o najwikszych liczbach cytowa w 21 dziedzinach (po ok. 300 osb w kadej). Baza ta jest oparta na danych z 20 lat i modyfikowana corocznie. Jak podaem wyej, obecnie w tej bazie jest zaledwie 2 Polakw.
Bez szerszego dostpu do tych narzdzi informatycznych planowanie i realizacja bada w Polsce kuleje, ubogie finansowanie jest rozproszone, a wobec braku obiektywnych ocen kwitnie demoralizujce pozoranctwo naukowe.
Dane uzyskane z WoK mog by efektywnie wykorzystane do wykrywania wartociowych publikacji naukowych i tworzenia obiektywnych ocen tego dorobku naukowego w postaci liczb. Miary te nie s doskonae, ale s obiektywne. Przy zachowaniu naleytej ostronoci porwnywanie dorobku naukowcw na podstawie takich miar ma sens wycznie w obrbie kadej dziedziny naukowej z osobna. Liczby publikacji i ich cytowa s bowiem zalene od dziedziny nauki i liczby pracujcych w niej naukowcw. Wiksze liczby s uzyskiwane w naukach podstawowych, a mniejsze w stosowanych.
Liczba publikacji. Najprostsz miar wielkoci dorobku naukowego jest liczba A artykuw opublikowanych w okrelonym przedziale czasowym w czasopismach wymienionych na licie MJL. Liczba A nie zawiera jednak informacji o uytecznoci oraz jakoci naukowej zliczonych publikacji i dlatego jest mao reprezentatywna. Podejmowane s prby wzmocnienia tej miary przez wprowadzenie uzalenienia od wartoci IF kadego czasopisma. Tak zrobiono przy tworzeniu czci A ministerialnej listy czasopism punktowanych do oceny parametrycznej polskich jednostek naukowych.
Liczba cytowa. Okrelona do zadanego przedziau czasowego liczba C cytowa publikacji jest rwnie atwo uzyskiwana z WoK i stanowi dobry wskanik uytecznoci i popularnoci, a porednio rwnie jakoci publikacji. Interpretacja tej liczby moe by dyskusyjna, gdy autor wprowadza wysoko cenionych wspautorw („napdzajcych” cytowania) lub gdy ma w swym dorobku tylko kilka publikacji o wysokiej liczbie cytowa. To ostatnie u wybitnych naukowcw si obecnie niemal nie zdarza, ale np. Einstein nie mia duej liczby A, natomiast liczb C mia olbrzymi. Liczba C ronie rwnie znacznie w przypadku publikacji przegldowych, ktre nie zawieraj nowych wynikw bada autora, lecz gwnie streszczenie poprzednich prac wasnych i innych autorw oraz bardzo du liczb cytowa. Pewn wad cytowa jest to, e midzy dat publikacji a dat cytowania moe wystpi due opnienie, wynikajce z cyklu publikacyjnego.
Iloczyn liczby publikacji i liczby cytowa. Mona te stosowa iloczyn liczb A i C (P = AC). Jest on skutecznie wykorzystywany do selekcji naukowcw ujtych w elitarnej bazie ESI.
Indeks H. Dobr miar dorobku naukowego jest wskanik H, zaproponowany przez J.E. Hirscha (Index aims for fair ranking of scientists, „Nature”, 2005, Aug 18) i okrelany take jako liczba Hirscha. Jest to najwiksza liczba A publikacji, ktrych liczba cytowa C jest nie mniejsza od A (H = max A (C wiksze lub rwne A). Indeks H zosta szerzej opisany przez P. Misiaka („FA” 9/2005) i A. Pilca („FA” 12/2005). Dla publikacji z MJL indeks H kadego naukowca mona atwo uzyska przy uyciu WoK. Dla pocztkujcego naukowca ju H = 1 (jedna publikacja w czasopimie z MJL, raz cytowana) stanowi dobry punkt startowy.
Impact factor. Ta miara „czynnika wpywu” jest stosowana do oceny jakoci czasopism naukowych, ujtych na licie MJL przez Thomson Scientific. Listy wartoci IF na kady rok s publikowane w „Journal Citation Reports” (dostpnych w WoK), a ponadto mona je znale w Internecie. Stosowanie IF i jego interpretacja budz zastrzeenia (J. Sobielga, „FA” 7−8/2006). W szczeglnoci podkrela si moliwo wadliwego uycia, manipulacji i znieksztacenia IF.
Wprowadzenie w Polsce na szerok skal platformy WoK i bazy ESI sprawi, e wartociowy dorobek polskich naukowcw stanie si jawny i oddzielony od plew. Trzeba odkry prawd.
Wykorzystujc indeks H oraz liczby A, C i P bdzie mona tworzy rwnie porwnawcze oceny dorobku polskich naukowcw, wykonywane oddzielnie w kadej dziedzinie lub dyscyplinie naukowej. Jak wspomniano wczeniej, niektre dziedziny naukowe s bowiem uprzywilejowane, jeli chodzi o liczb publikacji i cytowa. Sprawiedliwo w globalnej ocenie osigni naukowych (cznie we wszystkich dziedzinach nauki) jest w praktyce nieosigalna.
Stosowanie wymienionych miar liczbowych nie oznacza ustalania barier ustawowych, np. w awansach, typu: „aby uzyska stanowisko X w dyscyplinie Y, kandydat powinien mie H > 4”, cho pewne zalecenia mog powsta. Celowe jest porwnywanie tych miar dla konkretnych kandydatw rozpatrywanych w konkursach. Uczelnie powinny rwnie uwzgldnia te miary przy formuowaniu warunkw awansowych w swych statutach, co moe by oceniane podczas akredytacji.
Ocena caociowa naukowcw powinna obejmowa nie tylko dorobek publikacyjny (indeks H, liczby A, C, P), ale i inne formy dziaalnoci zwizane z nauk, takie jak: dydaktyka, osignicia wynalazcze, wsppraca z innymi jednostkami naukowymi (w kraju i za granic), jak rwnie funkcje kierownicze w nauce. Takie s zalecenia sformuowane przez Komisj Unii Europejskiej w Europejskiej Karcie Naukowca.
Do oceny efektywnoci naukowcw bywaj rwnie stosowane kryteria ekonomiczne, a w szczeglnoci liczba i wielko funduszy, ktre udaje im si zdoby w formie grantw i kontraktw do finansowania bada.
Dysponujc dostpem do WoK i ESI, byoby celowe ograniczenie oceny wynikw dziaalnoci naukowej jednostek do prostych wskanikw publikacyjnych uzyskanych za pomoc WoK: sumy indeksw H (w nieograniczonym przedziale czasowym) oraz sumy liczb A i sumy liczb C (w przedziale ostatnich 10 lat) dla wszystkich pracownikw n−b jednostki (dodatkowo po unormowaniu, czyli podzieleniu tych sum przez liczb pracownikw n−b). Dodatkowe punkty naley przydziela jednostkom, ktrych pracownicy zostali uwzgldnieni w elitarnych rankingach ESI. Do celw informacyjnych podana jest take suma wszystkich przychodw jednostki, niezalenie od rda (dodatkowo po unormowaniu, czyli podzieleniu przez liczb wszystkich pracownikw). Nie powinno si premiowa liczby patentw, poniewa w praktyce liczy si nie ona, lecz sprzeda licencji patentowych, a te przychody byyby uwzgldnione. Zamiast tworzy kontrowersyjne „kategorie” jednostek, mona utworzy, na podstawie wymienionych wyej wskanikw, obiektywne rankingi jednostek osobno dla kadej dyscypliny i finansowa np. najlepsze 70 proc. z nich z odpowiednimi wagami, choby liniowo. Rozwj jednostki mona ocenia w okresach czteroletnich, wykonujc analiz zmian wartoci tych wskanikw.
MNiSW powinno pilnie zakupi pen licencj na WoK i ESI dla wszystkich uczelni publicznych w Polsce (i dla ministerstwa). To jest podstawa. W tym celu mona wykorzysta fundusze z UE. Nie ma potrzeby tworzenia kontrowersyjnych „polskich” metod oceny dziaalnoci naukowej. Naley wykorzysta znane wskaniki uzyskiwane za pomoc WoK i ESI.