Czasami mam ochot odej od spraw doranych, zaj si problemami bardziej uniwersalnymi i poruszajcymi wyobrani. By uczyni temu yczeniu zado, udaem si na spotkanie, w trakcie ktrego dwch referentw podnosio kwesti patriotyzmu. Referaty rniy si od siebie zasadniczo. Pierwszy, wygaszany przez przedstawiciela nauk cisych, wychodzi od kwestii podstawowych: definicji patriotyzmu, jego zasigu, wzajemnych relacji rnych patriotyzmw, zagadnie moliwej „wielopatriotycznoci” w globalizujcym si yciu spoeczno−politycznym itd. Drugi z kolei, autorstwa humanisty, dotyczy zaszoci historycznych, odczu, nastawie psychicznych, konsekwencji moralnych. Oba byy wobec siebie na swj sposb komplementarne, wszake w pewnym momencie uwag moj zwrcia moliwo odmiennego ich odczytywania.
Zainteresowaa mnie definicja patriotyzmu, ktra okrelaa go jako mio ojczyzny, czasem tak wielk, i za ni mona by nawet ycie odda. Ojczyzna wszake niejedno ma imi: w angielskim bdzie to „country”, czyli po prostu „kraj”, okrelany jako wasny, w rosyjskim „rodina” lub „rodnaja strana”. W jzyku niemieckim na okrelenie ojczyzny s dwa pojcia. Pierwsze ma przede wszystkim znaczenie polityczne – to „Vaterland”, drugie jednak ma kontekst raczej emocjonalny – to „Heimat”. Drugie okrelenie skonni jestemy tumaczy jako „maa ojczyzna”, co niewiele ma wsplnego z rzeczywistoci, niemieckie „Heim” znaczy bowiem tyle co „dom” lub nawet „ognisko domowe”. Ale, powiedziaem w dyskusji, idmy dalej. Polskiemu „jzykowi ojczystemu” odpowiada niemiecka „Muttersprache”, czyli „jzyk matczyny”. A zatem, konkludowaem, poczynienie z pojcia ojczyzny punktu odniesienia w debacie o patriotyzmie, w rnych jzykach – a zatem w rnych spoecznociach – inny bdzie miao sens. Ale te, dodaem, mwienie o „niemieckim patriotyzmie” niewiele ma wsplnego z „polskim patriotyzmem”. Niemcy bowiem, co w Polsce nie do koca jest jasne, s w istocie zlepkiem rnych Niemiec – czym innym jest Bawaria, czym innym Saksonia. Tym, co wspczesne Niemcy czy, nie jest poczucie wsplnoty narodowej, lecz, jak sami to okrelaj, „tosamo konstytucyjna”. Konstytucja tworzy wsplnot, a nie poczucie narodowej wsplnoty, zawsze zreszt w Niemczech (wane: to liczba mnoga) podawane w wtpliwo. Pojcie „niemieckoci” nie jest dla samych Niemcw do koca jasne i nie dziwi to, e niedawno ukazaa si niezwykle interesujca ksieczka Hagena Schulze „Czy w ogle istnieje jedna historia niemiecka?”.
Mona to pytanie przeformuowa i spyta: czy w ogle istnieje jedna historia USA? Nie ulega bowiem wtpliwoci, e „amerykasko” ufundowana jest przede wszystkim na konstytucji i wsplnym dla wszystkich obywateli micie zaoycielskim tego pastwa. Ale zarazem owa „amerykasko” to mozaika rnych tradycji narodowych. Niemniej – o czym wiadczy i literatura, i film, nie mwic o innych sferach – istnieje co takiego, jak amerykaski patriotyzm, ktry niekoniecznie jest tosamy z amerykask tosamoci. Innym modelem tego zjawiska jest tosamo i patriotyzm Szwajcarw. Oba modele s niezwykle interesujce w wizji spoeczestwa globalnego, jednake jest rzecz podstawow odczytanie wspzalenoci midzy pojciami tosamoci i patriotyzmu. Ot pierwszy referat, powiedziaem w dyskusji, skupia si przede wszystkim na problemie tosamoci.
Drugi referat rozwaa kwesti: czy patriotyzm to postawa, ktr wybiera si dobrowolnie, czy postawa naznaczona fatalizmem? Kwestia odpowiedzialnoci za kraj nie moe by bowiem czstkowa. Nie mona sobie z wasnych dziejw, tradycji wybiera jednych wydarze, inne za ignorowa. Patriota winien odpowiada za wszystko, co si wydarza w jego ojczynie. Musi te uzna za swoje wszystkie racje i postawy, z jakimi ma do czynienia. Patriota niemiecki nie moe ignorowa nazizmu i zrzeka si za odpowiedzialnoci. Ale te patriota polski nie moe wyrzec si zabjcy prezydenta Narutowicza, nie moe usun ze swej tradycji faktu wygnania arian.
Gdy si nad tym zastanowi, wydaje si, e patriotyzm w tym rozumieniu naznaczony jest nieusuwaln tragicznoci, wynikajc z koniecznoci uznania istnienia nie dajcych si ze sob pogodzi racji i postaw, i przyjcia ich za „swoje”. Wybr jest zawsze moliwy, wszake musi uznawa stanowisko przeciwne i rozumie jego racje. Tylko taka postawa, sdz, moe – by przywoa sowa piosenki Jacka Karczmarskiego – „uchroni od nienawici”. Przyjcie podobnej postawy jest ze wzgldw emocjonalnych niesychanie trudne, dla wikszoci niemoliwe. Ale te na og postawy racjonalne w kwestiach dotyczcych „witej mioci kochanej ojczyzny” s zjawiskiem niezmiernie rzadkim. Ale warto o tym pamita zwaszcza dzi, gdy reinterpretacja historii najnowszej wzbudza skdind zrozumiae emocje i gdy tak wielk rol w naszym yciu spoecznym odgrywa ksztatujca ludzkie postawy polityka historyczna. Albo przyjmujemy histori w caoci, z dobrodziejstwem inwentarza, albo zaczniemy dzieli rodakw na lepszych lub gorszych, bardziej lub mniej „polskich”.