W tym roku mija 140 lat od opatentowania dynamitu przez Alfreda Nobla, ktry swoj fortun zapisa w testamencie Akademii Szwedzkiej z przeznaczeniem na nagrody za przeomowe osignicia naukowe. Pierwsz otrzyma w roku 1901 Wilhelm Roentgen. Razem z nim nominowani byli Maria i Piotr Curie oraz Henri Bequerel, ale przyszo im czeka jeszcze dwa lata. Zacza si era fizyki atomowej, niosca wwczas przede wszystkim nadzieje na popraw ludzkiego ycia.
Potomkowie rodziny Curie pielgnuj pami Marii i Piotra oraz dum z piciorga noblistw w dwu pokoleniach, o ktrej to liczbie nie do dobrze pamitamy, dlatego zapewne, e posta Marii Skodowskiej−Curie zostaa zmitologizowana w tradycji narodowej i troch oderwana od wsplnej, midzynarodowej gleby intelektualnej, z ktrej wyrosa, przy caym polskim patriotyzmie, i ktr to gleb tak ogromnie wzbogacia. Harmonia rodzimego z uniwersalnym w yciu Marii i Piotra, ktrzy zapocztkowali rd najbardziej uczony z tych, jakie prbuj opisywa, ukazuje swe istotne znaczenie dopiero teraz, kiedy „rodzinno” Europy powiadczaj traktaty, a Unia ogasza wielkie wsparcie dla nauki, jako najwicej obiecujcej dziedziny wsplnych wysikw.
Zainteresowanie rodzin Curie zaowocowao w ostatnich latach ksikami, ktrych autorzy* oparli swoje sdy na nieznanych wczeniej archiwaliach. Nie zawieraj one rewelacji, ale, jak sdz, uzasadniaj przypomnienie gwnych rysw postawy uczonych maonkw wobec wiata badanego i otaczajcej ich rzeczywistoci spoecznej, politycznej, wobec ideowych dysput i konfliktw epoki.
Crka nauczyciela fizyki, ktry nie mg zrobi kariery naukowej pod rosyjskim zaborem, odziedziczya cisy umys i „matematyczny sposb mylenia”. W dziecistwie stawaa zachwycona przed gablotk z przyrzdami do eksperymentw fizycznych, ale bardzo szybko poja, e zachwyt i zaciekawienie natur musz si karmi wytrwa prac nad jej poznawaniem, eby nie pozostay pytkim sentymentem.
Matka Marii take bya inteligentk i przed lubem osigna znaczce na owe czasy stanowisko dyrektorki jedynej prywatnej szkoy dla dziewczt w Warszawie, ktr wczeniej ukoczya. Oboje rodzice wpajali dzieciom gorcy patriotyzm i rwnie gorc nienawi do Rosji. W drodze do szkoy przysza uczona zatrzymywaa si przy obelisku upamitniajcym przeciwnikw powstania styczniowego, by go... oplu. Ojciec, wychowujcy czwrk dzieci po mierci ony, nie wymaga ani oczekiwa podobnych gestw, natomiast egzekwowa znajomo jzykw obcych (sam wada kilkoma), historii, literatury i otrzymywanie najlepszych stopni ze wszystkich przedmiotw. Najmodsza, Maria Salomea, skoczya pastwowe rosyjskie gimnazjum z pierwsz lokat i zotym medalem – w wieku pitnastu lat.
Piotr Curie take pochodzi z rodziny, jak w Polsce nazywamy inteligenck, co we Francji nie ma odpowiednika sownikowego. Jego dziadek by w Paryu chirurgiem, a zraziwszy si do medycyny konwencjonalnej wyjecha do Londynu i rozpocz pionierskie prace z zakresu homeopatii, stajc si jednym z jej ojcw. Syn, Eugne, z wyksztacenia take chirurg, pracowa w laboratorium paryskiego Muzeum Historii Naturalnej, nie mogc powici si wycznie nauce z przyczyn materialnych.
Metrykalnie protestant, nie identyfikowa si z adnym wyznaniem, a synw – starszego Jacques’a i Piotra – wychowywa w szacunku dla swobody intelektualnej i przekonaniu, e, jak to okrelia pniej synowa Maria, w tym yciu naley spenia to, czego chrzecijastwo oczekuje od nas w yciu przyszym.
Polityczne pogldy jej francuskich teciw mona opisa hasami rewolucji francuskiej: wolno, rwno, braterstwo, cho matka ma pochodzia z rodziny szlacheckiej. Podczas walk w 1871 roku doktor Curie posya kilkunastoletnich synw na ulice, aby zabierali i przynosili do szpitala rannych komunardw. Dla nadwraliwego, introwertycznego Piotra byo to cikie dowiadczenie, nigdy jednak nie kwestionowane.
Ten sam ojciec nie odda wszake modszego syna do szkoy, lecz zorganizowa mu nauk w domu, dobierajc najlepszych preceptorw spord znajomych wykadowcw uniwersyteckich.
Piotr Curie, wyjtkowo utalentowany matematycznie, w wieku szesnastu lat znalaz si na Sorbonie i w cigu dwu nastpnych uzyska dyplom oraz asystentur w laboratorium fizycznym. Jego brat by wtedy asystentem na wydziale mineralogii.
Niejedn analogi mona zobaczy w biografiach przyszych maonkw Curie. Podobny klimat dziecistwa, nasycony ambicj maksymalnego rozwijania posiadanych zdolnoci, przekonaniem, e nie ma zada zbyt trudnych dla umiejcych myle i pragncych je rozwiza, ale i ze wiadomoci koniecznych wyrzecze, z intuicj wreszcie, tak podn w pniejszym naukowym yciu, kierowania uwagi na to, co istotne i co zapowiada poytki dla innych, cho nie one same stanowi cel najbliszy. Podobna bya otwarto na wiat zewntrzny z wraliwoci wobec zachodzcych w nim przemian, ktra w polskim domu Marii manifestowaa si odczuciami niepodlegociowymi, a w paryskim domu Piotra republikanizmem.
Wszystkie dzieci Wadysawa Skodowskiego zdobyy (to okrelenie najcilej odpowiada rzeczywistoci) wyksztacenie. Starsza siostra Marii, Bronisawa, z jej materialn pomoc skoczya medycyn w Paryu, by z kolei wspomaga, wraz z mem, rwnie lekarzem, Kazimierzem Duskim, siostr studiujc najpierw fizyk, a zaraz potem matematyk. Licencjat z fizyki Maria uzyskaa z najlepszym wynikiem, co nie zdarzyo si wczeniej adnej kobiecie, w dodatku cudzoziemce, matematyczny – z drug pozycj wrd najlepszych francuskich studentw.
W lecie 1894 roku Piotr pisa w licie: (…) jakeby piknie byo – nawet nie mog w to uwierzy – gdybymy spdzili ycie razem, zapatrzeni w nasze ideay: Pani idea patriotyczny – nasz idea oglnoludzki i pracy naukowej. Zreszt z nich wszystkich, ten ostatni jest, jak sdz, suszny. (…) tu mona wierzy, i si dokona czego. Tu grunt jest twardszy i kade, bodaj najmniejsze odkrycie ju jest realn zdobycz. lub wzili w lipcu 1895 roku.
Maestwo Curie stao si idealnym modelem tego, co dzisiaj okrelamy zwizkiem partnerskim, powtarzanym w nastpnych pokoleniach, opartym na wsplnych zainteresowaniach i wsplnej pracy naukowej, ale i bardzo wiadomie tworzonym „domu uczonych”, ktry pielgnowa wartoci uznane za istotne i niezbdne.
Opisano – przy rnych jubileuszach – ycie Marii, dzielone midzy laboratorium i w dom, w ktrym wychowyway si dwie crki, jej cik prac, niedojadanie, zmczenie, przeciwnoci, jakie musiaa znosi osigajc przeomowe wyniki naukowe, ktrym niechtnie starsze pokolenie Sorbony oddawao naleny honor, szczeglnie upokarzajc kampani prasow, gdy staraa si o czonkostwo Akademii Nauk w 1910 roku... Myl, e potrafi to zrozumie ludzie, ktrzy w badaniach znajduj najpierwszy sens wszelkich swoich dziaa, jakkolwiek nie chc ani nie powinni usprawiedliwia absurdalnych w tym przeszkd i nonsensw, jakich nie brakuje.
Nastpnemu pokoleniu przekazywali, najpierw oboje, a po mierci Piotra – Maria, to samo podejcie do wiata. Dla crek, ktre dzielio siedem lat i dla grona dzieci z zaprzyjanionych rodzin zorganizowaa nauk w domu, angaujc kolegw uczonych, gdy szkoy publiczne nie zapewniay, zdaniem noblistki, odpowiedniego rozwoju intelektualnego. Towarzyszyo temu wielkie staranie o sprawno fizyczn – dziewczynki pyway, jedziy konno, na rowerach, ywach, nartach, chodziy na dugie spacery, jak wczeniej ich rodzice w chwilach wolnych od pracy w laboratorium.
Irena, po ojcu niemiaa, zamknita w sobie, niechtnie rozmawiajca z ludmi, nauczya si przezwycia te cechy na tyle, ile tego wymagaa praca naukowa i kierowanie zespoami badawczymi, a nawet epizod penienia funkcji wiceministra.
Pod koniec ycia Maria postanowia przekaza crce kierowanie Instytutem Radowym, gdzie od dawna blisko wsppracoway. W 1926 roku Irena wysza za m za Fryderyka Joliot, syna paryskiego komunarda, niezwykle uzdolnionego fizyka, od kilkunastu miesicy zatrudnionego w instytucie. Poczyli swoje nazwiska w Joliot−Curie, gdy Fryderyk zrobi oba licencjaty – z fizyki oraz chemii i szybko zyskiwa saw wybitnego uczonego. Razem z on pracowali nad sztuczn promieniotwrczoci oraz nowymi pierwiastkami promieniotwrczymi. Nagrod Nobla przyznano im w roku 1935. Uroczysto wrczenia bya dla Ireny, coraz bardziej stronicej od zgromadze, cikim przeyciem.
Pogldy na sytuacj polityczn – rosnce zagroenie faszyzmem, przygotowania wojenne – miay w tym pokoleniu mocny fundament: wyniesione z domw rodzinnych obojga umiowanie sprawiedliwoci spoecznej, tolerancji, egalitaryzmu, pacyfizm.
Po drugiej wojnie wiatowej, ktra odsonia przeraajce skutki odkry fizykw atomowych, wobec podziau wiata i wycigu zbroje, zwizali si z komunizmem, dziaajc zwaszcza na rzecz pustej i zakamanej „walki o pokj”. Fryderyk Joliot−Curie wstpi do partii komunistycznej, co cigno na niech rodowiska naukowego. Oboje uczestniczyli we wrocawskim Kongresie Intelektualistw 1948 roku, fasadowej imprezie pod sowieckimi auspicjami. Miaam wtedy sposobno zobaczy ich i innych wielkich tamtego wiata, stojc w uczniowskim szpalerze na drodze do politechnicznej auli, gdzie toczyy si obrady.
Trzecie pokolenie rodziny take zapisao si w nauce wielkimi zasugami. Crka Joliotw, Helena, polubia wnuka Paula Langevina, wybitnego fizyka, przyjaciela jej dziadkw, mistrza Fryderyka Joliot. W kocu lat pidziesitych bya jedn z czoowych uczonych Francji, osigajc pionierskie wyniki w badaniu polaryzacji elektronw emitowanych w procesie rozpadu atomu.
Modsza crka Marii i Piotra Curie yje w Nowym Jorku. Nigdy nie zajmowaa si nauk, tylko pisaniem i dziaaniem na rzecz dzieci upoledzonych przez los. Jej m Henri Labouisse odbiera... pokojow Nagrod Nobla przyznan organizacji UNICEF, ktrej przez wiele lat by dyrektorem.
W losach caej rodziny ukazuje si typowy – i w Polsce, i we Francji – splot dowiadcze indywidualnych z histori narodow, europejsk i szersz. Ukazuj si cechy osb, ktre potrafi w tym splocie znale dla siebie miejsce i na oddziaywa. S w niej cenne wzory i... przestrogi.