Przy okazji konkursu na budynek muzeum sztuki nowoczesnej w Warszawie publiczno zastanawia si, czy przypadkiem nie chodzi tu o muzeum takich dzie, jak pknity na brzowo klozet, wizka podpasek pod oplutym kloszem lub sztywne skarpetki na gnijcym krzele. Tak sztuk prezentowano w Paryu w latach szedziesitych XX wieku i na zdrowy rozum jest to ju historia, a nie adna nowoczesno. Tymczasem nie, Anda Rottenberg i paru innych „populistw sztuki” obstaj przy swoich mylowych dziwactwach, z niezwyk but szermujc tak rozmytymi pojciami, jak sztuka i artysta, i bdnie uwaajc, e uywana prezerwatywa jest obiektem artystycznym nowego typu.
Wyraz „sztuka” ma dug histori i w jzyku polskim nie jest tylko tym, czym w niemieckim, w ktrym „Stk” zawsze znaczyo „odcity kawaek czego (pnia, materiau), pojedynczy przedmiot”, te „utwr dramatyczny, przedstawienie”, ale nie w rozumieniu „sztuki pikne”, do ktrych uywao si i uywa wyrazu „Kunst”. W jzyku polskim sowo „sztuka” byo niemal od pocztku uywane w znaczeniach niemieckich, ale przez analogi i rozszerzanie semantyki wchodzio w nowe pola: „cz roboty”, „dzieo sprawnych rk”, dalej, przez skojarzenie, „sztuka roboty malarskiej”. Std poszo w nazw rzemiosa w ogle, a wic tego, co jest z talentem, zgrabnie i trafnie wykonywane. Dopiero pniej otrzymao znaczenia, w ktrych mieci si przedstawianie czowieka i wiata, mwice o nich prawd, te wartociowe estetycznie, gdy forma jest czysta. I dalej z tego by wyraz „sztuczny”, gwnie znaczcy „nienaturalny, stworzony przez czowieka”, ale te „wymuszony, nieprawdziwy”, wic czsto „negatywny”.
Semantyce tych wyrazw mona powici odrbne dzieo, ledwie zaznaczam problem, ale chciabym przypomnie, e i wyraz „artysta”, nieodzowny towarzysz sztuki, od staroytnoci wywodzi liczne znaczenia z wyrazu „ars, −tis”, wszystkie nawizujce do „biegoci, umiejtnoci, zrcznoci”, z dodaniem konotacji negatywnej („a to dopiero artysta!”) i z odgazieniem ku „wywieraniu wraenia”, przy czym pod wpywem francuskich „art, artiste” i angielskich „art, artist” w XIX wieku, kiedy artysta zosta nobilitowany, nastpio uwypuklenie funkcji „sukcesu”, a waciwie „oczekiwania na uznanie, nagrod, rozgos, poklask”.
Ostatecznie ani „sztuka”, ani „artysta” logicznie nie s terminami, ale raczej oglnymi wyznacznikami tego, o czym mona rozprawia, kiedy ma si na myli tworzenie czego nowego. Jest jasne, e nie bdzie porozumienia w dyskusjach o sztuce, jeli uczestnicy nie objani klarownie i szczegowo, co maj na myli, kiedy mwi „sztuka” i „artysta”.
S pewne uatwienia. Wyraz „sztuka” odnosi si do rnych dziedzin, takich jak: rzemioso, plastyka, literatura, muzyka, teatr, taniec, film, radio, telewizja, handel, medycyna, nauka, gastronomia, sport, ale nie do kadej z tych dziedzin da si zastosowa wyraz „artysta”. Sowo „artysta” jest swoistym ogranicznikiem. Mona wykluczy rzemielnikw (i rzemioso), lekarzy (i medycyn), naukowcw (i nauk), kucharzy (i gastronomi), sportowcw (i sport) i jeszcze innych, ktrzy zajmuj si jak swoist sztuk, ale o ktrych nie mwimy, e s artystami. Zdanie filozofa medycyny Tadeusza Kielanowskiego, ktre mwi, e „lekarz jest sui generis artyst”, wydaje si naduyciem, ktre zostao podchwycone przez zwolennikw traktowania kadej dziaalnoci ludzkiej jako sztuki, a take znieksztacone przez tych, ktrzy przez sztuk rozumiej rozrywk. Kady, kto jest w stanie przez trzy i p minuty (tyle trwa piosenka) utrzymywa w rku gitar i kierowa cigi sylab do mikrofonu, w praktyce jzykowej dziennikarzy ma dzi miano „artysty”.
Nieco cisoci mona uzyska dziki stosowaniu pojcia „estetyka”, ktrego znaczenie co prawda bardziej dotyczy zewntrznoci dziaania i powierzchni dziea ni wewntrznoci (duchowoci, umysowoci), ale ktre przynajmniej wyznacza granic, znajdujc si – gdy odwrcimy tez Hegla – tam, gdzie rzeczy tworzone przez czowieka staj si nudne i nieciekawe. „Populici sztuki” naduywaj tu faktu, e sztuka ciekawa to nie tylko malowanie i rzebienie portretu, komponowanie i wykonywanie muzyki, pisanie i recytowanie wierszy, ale take osobisty stosunek do rzeczywistoci i nierzeczywistoci, do wiata realnego i wyobraonego, i zawiadczanie tego stosunku. W tym sensie sztuk uprawia zarwno akwarelista, malujcy kwiaty, jak i kucharz, ktry ustawia naczynia na stole w tak szczeglny (wasny) sposb, e kae odbiorcy odczuwa co estetycznie nowego. Ot „populici sztuki” odrzucaj akwarelistw, a zostawiaj kucharzy i nie interesuje ich umiejtno artystyczna, ale epatowanie.
Daa si na to nabra minister a profesor Zyta Gilowska, kiedy ogaszaa (maj 2006) zniesienie pidziesicioprocentowych kosztw uzyskania przychodu autorw. Wygosia tez, e prawdziwymi artystami s tylko akrobaci i prestidigitatorzy. Zapewne miaa na myli takie cyrkwki, jak ekshibicjonistka Katarzyna Kozyra, ktrej onanizacyjnych przedsiwzi budet rzeczywicie nie powinien finansowa.