Uczelnie chwal si dobrymi miejscami w rankingach, ktre maj by dowodem wysokiej jakoci nauczania i dawa gwarancj solidnego wyksztacenia. Czy rankingi rzeczywicie odzwierciedlaj jako nauczania i s miar rangi szkoy, czy s tylko zabaw mediw, sprytnym narzdziem sucym do przycignicia jak najwikszej liczby studentw?
Wszystkich uczelni mamy w Polsce blisko 450. Pod tym wzgldem nasz kraj jest ewenementem na skal wiatow. Kandydatom na studentw trudno si zapozna z ofert wszystkich uczelni. Pomoc maj suy m.in. rankingi. Szczeglne znaczenie maj one dla szk niepastwowych, ktre nie s tak znane, jak istniejce od wielu lat pastwowe uczelnie z tradycjami. Dziki rankingom mog zaistnie w wiadomoci spoecznej. Dlatego uczelnie tak chtnie wypeniaj ankiety rankingowe i staraj si w nich jak najlepiej wypa.
Rankingw jest sporo, ale najbardziej licz si te organizowane przez czasopisma „Polityk”, „Wprost” i „Newsweek” oraz wsplny ranking „Rzeczpospolitej” i „Perspektyw”. Szkoy dziaajce w brany biznesowej powouj si te na ranking czasopisma „Home&Market”. Poza tym niektre pisma branowe organizuj rankingi szk ksztaccych w okrelonych zawodach (np. w dziedzinie turystyki).
Prowadzony od 1994 roku, jest najstarszym spord wymienionych rankingw. Obejmuje wszystkie uczelnie, majce absolwentw, poza wojskowymi i teologicznymi. Odrbnie klasyfikowane s uczelnie pastwowe i niepastwowe oraz kierunki ksztacenia. Uczelnia wypenia ankiet, a jej tre sprawdzana jest potem z danymi ministerstwa i GUS. Uczelnie mog otrzyma maksymaln pul 100 punktw. Oceniane s wedug trzech kryteriw:
1. Zaplecze intelektualne (maks. 40 pkt.). To kryterium obejmuje: typ ksztacenia na wydziaach i kierunkach (uprawnienia magisterskie, doktorskie i do nadawania tytuu doktora hab.), jako wydziaw, instytutw i katedr (na podstawie posiadanych akredytacji), osignicia naukowe kadry, bronione prace doktorskie i habilitacyjne, nominacje profesorskie, stae i wykady zagraniczne, jako pracy naukowej (publikacje w pismach o midzynarodowym zasigu), przyznawane granty, udzia w midzynarodowych programach badawczych.
2. Jako ksztacenia (maks. 40 pkt.) – brane s pod uwag: jako programw nauczania, umiejtnoci dydaktyczne kadry, zaplecze informacyjno−biblioteczne, weryfikacja wiedzy, skuteczno nauczania jzykw obcych.
3. Warunki studiowania i szanse kariery zawodowej (maks. 20 pkt.) – oceniany jest popyt na absolwentw na rynku pracy, pace absolwentw, ocena absolwentw przez pracodawcw, „cieki kariery” (udzia w konkursach na rne stanowiska, tempo awansu), baza materialna uczelni – jako i ilo, koszt ksztacenia, stypendia i nagrody, baza rekreacyjno−socjalna (domy studenckie, stowki, kluby itd.).
O rankingu tym mwi si, e preferuje uczelnie wielkopolskie, z racji tego, e czasopismo „Wprost” ma poznaskie korzenie. Poza tym jest to ranking szczeglnie lubiany przez mniej znane uczelnie niepastwowe, gdy brak tam oceny wystawianej uczelniom przez profesorw (jak to jest np. w rankingu „Rzeczpospolitej” i „Perspektyw”), ktrzy zwykle preferuj uczelnie pastwowe i bardziej znane uczelnie niepastwowe.
Publikowany jest od roku 1999. Wczeniej byy to dwa osobne rankingi. Oddzielnie klasyfikowane s tutaj uczelnie pastwowe, osobno – niepastwowe, magisterskie i zawodowe. Uczelnie oceniane s na podstawie nastpujcych elementw: presti, sia naukowa, warunki studiowania oraz umidzynarodowienie studiw (ostatni element zosta dodany dopiero w roku 2006). Te cztery zasadnicze cechy zostay zmierzone poprzez czstkowe kryteria, ktre s rne w poszczeglnych kategoriach.
W rankingu niepublicznych uczelni magisterskich s to nastpujce kryteria:
1. Presti – obejmuje 25 proc. oceny. Oznacza on powaanie, jakim ciesz si absolwenci uczelni oraz autorytet jej pracownikw w rodowisku naukowym. Mierzony jest on za pomoc opinii zbieranych wrd firm (5 proc. oceny) oraz kadry profesorskiej (wypowiadaj si profesorowie belwederscy mianowani w trzech ostatnich latach) – 20 proc.
2. Sia intelektualna stanowi 40 proc. kocowej oceny. Tutaj brane s pod uwag uprawnienia doktorskie, magisterskie, kadry, akredytacje (midzynarodowa EQUIS oraz krajowe – UKA, KAUT, SEM Forum oraz FPAKE), oferta ksztacenia, aktywno wydawnicza, publikacje naukowe kadry, projekty badawcze.
3. Warunki studiowania – to kryterium stanowi 25 proc. oceny kocowej. Nale do nich: liczebno kadry w stosunku do liczby studentw, liczba woluminw w bibliotece, liczba prenumerowanych czasopism krajowych i zagranicznych, liczba miejsc w czytelni, liczba komputerw bibliotecznych, liczba studentw z innych krajw, koa naukowe i organizacje studenckie, dostpno uczelni dla osb spoza wojewdztwa (akademiki, biura karier, baza dydaktyczna). Brane s pod uwag osignicia sportowe – sukcesy w ostatnich Mistrzostwach Polski Szk Wyszych organizowanych przez ZG AZS.
4. Umidzynarodowienie studiw stanowi 10 proc. oceny i obejmuje: liczb studentw wyjedajcych i przyjedajcych w ramach wymiany zagranicznej, kierunki prowadzone w jzykach obcych, liczb studentw obcokrajowcw, aktywno uczelni w programie Study in Poland, prowadzenie przez uczelni szkoy letniej.
Poza tymi kryteriami, w rankingu uczelni akademickich (uczelnia akademicka to, wedug ustawy z 27 lipca 2005 Prawo o szkolnictwie wyszym, uczelnia, w ktrej przynajmniej jedna jednostka organizacyjna posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora) brano te pod uwag liczb olimpijczykw – laureatw i finalistw olimpiad przedmiotowych, przyjtych bez egzaminw na dan uczelni w oglnej liczbie przyjtych na pierwszy rok studiw dziennych (stanowio to 5 proc. oceny). Nieco inaczej oceniane byy czstkowe kryteria w poszczeglnych kategoriach.
W rankingu niepublicznych uczelni licencjackich (inynierskich) i pastwowych wyszych szk zawodowych byy rwnie te same cztery grupy kryteriw, ale odmiennie okrelano kryteria czstkowe. Presti obejmowa 20 proc. oceny, sia intelektualna – 40 proc., warunki studiowania – 35 proc., umidzynarodowienie studiw – 5 proc.
Publikowany jest od roku 2000. Do roku 2005 prowadzony by wedug kierunkw, a nie caych uczelni i klasyfikowa razem uczelnie publiczne i niepubliczne. W roku 2006 powsta ranking oceniajcy osobno uczelnie publiczne i niepubliczne. Uczelnie klasyfikowane byy wedug nastpujcych kryteriw:
• pozycja akademicka, obejmujca uprawnienia magisterskie i doktorskie, liczb studentw studiw magisterskich, granty krajowe i zagraniczne posiadane przez uczelni, akredytacje rodowiskowe – 25 proc. oceny;
• potencja kadrowy – liczebno utytuowanej kadry dydaktycznej, badania naukowe, publikacje naukowe kadry – 20 proc.;
• orientacja na studenta – zakres i formy indywidualizacji studiw, ocena zaj przez studentw, pomoc materialna dla studentw, ich aktywno pozadydaktyczna, skala nauczania jzykw obcych – 20 proc.;
• kontakty z otoczeniem – wyjazdy zagraniczne studentw, punkty ECTS, kontakt z absolwentami, studia podyplomowe i ich skala, udzia osb spoza wojewdztwa w oglnej liczbie studentw, wasne akademiki uczelni – 15 proc.;
• selekcyjno – jaki procent osb starajcych si o miejsce na studiach dostaje si na pierwszy rok – 10 proc.;
• infrastruktura – baza uczelni, wyposaenie biblioteki, komputeryzacja – 10 proc.
Jest to najmodszy ranking, prowadzony od roku 2002 i oparty na opiniach pracodawcw. Ma na celu odpowiedzie na pytanie, w jakim stopniu uczelnie przygotowuj absolwentw do przyszej pracy. Ranking powstaje na podstawie ankiet rozsyanych do firm i instytucji, w ktrych respondenci odpowiadaj na pytania dotyczce nowych pracownikw.
W roku 2006 na zlecenie czasopisma agencja Inquiry rozesaa ankiety do firm z rnych bran, zatrudniajcych powyej 50 osb. Pytano, jakie uczelnie koczyli pracownicy tych firm. Ankieterw interesoway tzw. wiee kadry, czyli osoby do 34. roku ycia, ktre zostay zatrudnione na stanowiskach specjalistycznych, kierowniczych i dyrektorskich. Nastpnie organizatorzy rankingu sprawdzili w GUS, ilu absolwentw opucio od roku 1996 dan uczelni i przeliczyli, jaki procent z nich znalaz zatrudnienie w badanych firmach.
Inna sprawa to tzw. akredytacje rodowiskowe, czyli swego rodzaju certyfikaty przyznawane szkoom przez rodowiskowe komisje czy fundacje, np. UKA, KAUT, KAUR, FPiAKE czy SEM Forum. S te midzynarodowe, np. EQIS. Z reguy maj mae znaczenie, jeli chodzi o si punktw przyznawanych w rankingach. Rzadko te s brane pod uwag, cho zdecydowanie powinny, akredytacje przyznawane przez Pastwow Komisj Akredytacyjn, kontrolujc uczelnie z ramienia Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyszego. W efekcie np. Wysza Szkoa Pedagogiczna TWP w Warszawie, mimo otrzymania w roku 2004 trzech ocen negatywnych PKA oraz trzech warunkowych, w roku 2005 zaja czwarte miejsce w rankingu niepastwowych szk niebiznesowych tygodnika „Wprost”.
Jak wynika z powyszych informacji, rankingi s sporzdzane wedug rnych kryteriw i kady z nich kadzie nacisk na inny element dziaalnoci uczelni, std bardzo rna pozycja, jak ta sama uczelnia moe zajmowa w rnych rankingach. Np. niepubliczna uczelnia – ALMAMER Wysza Szkoa Ekonomiczna w roku 2006 w rankingu „Wprost” zaja 6. miejsce, w rankingu „Polityki” – 28., w rankingu „Newsweeka” – 41., w rankingu „Rzeczpospolitej” – 38., a w rankingu czasopisma „Home&Market” – miejsce 15.
Z drugiej strony natomiast pierwszych kilka miejsc w rankingach zajmuj zwykle te same due uczelnie pastwowe: UW, UJ, PW, UAM.
Zadziwiajce s natomiast miejsca, ktre zajy polskie uczelnie w rankingu organizowanym przez Szanghajski Uniwersytet Jiaotong, jedn z najstarszych i najbardziej prestiowych uczelni wyszych w Chinach, zaoon w 1896 roku.
UW oraz UJ zajy wrd uczelni caego wiata miejsce w przedziale 301−400, natomiast wrd europejskich – midzy 123 a 171.
Ranking wzbudzi wiele dyskusji i kontrowersji, zwracano uwag na brak wiarygodnych kryteriw oceny szk oraz na to, e przyjte przy ocenie wskaniki faworyzoway nauki przyrodnicze kosztem nauk spoecznych, a zwaszcza humanistycznych. Prawd jest, e o sukcesie wikszoci uczelni zadecydoway osignicia zespow z krgu nauk biologiczno−medycznych oraz fizyki i chemii.
W Polsce struktura nauki jest bardzo tradycyjna, co m.in. wpyno na taki wanie wynik. Skoro wic najlepsze polskie uczelnie plasuj si w wiatowym i europejskim ogonie, to co powiedzie o innych, ktre wedug rnych polskich rankingw zaliczane s do „najlepszych”, a nie miay nawet szans, eby zaistnie na szanghajskiej licie?
Rankingi wyszych uczelni publikowane w szeroko dostpnych czasopismach s z pewnoci rdem wiedzy dla potencjalnych studentw, pozwalaj si zorientowa, jak wyglda rynek edukacyjny. Jednak nie s one odbiciem rzeczywistej sytuacji na rynku edukacyjnym.
Po pierwsze, kady ranking rnie ocenia rne aspekty dziaalnoci uczelni i od organizatorw zaley, co punktuj wyej, a do czego przywizuj mniejsz wag. Std tak rne miejsca zajmowane przez t sam uczelni.
Po drugie, porwnywane s z reguy cae uczelnie, a przecie poziom na dwch kierunkach w tej samej uczelni to mog by dwa wiaty.
Po trzecie, wtpliwoci budzi wiarygodno informacji podawanych przez uczelnie w ankietach. Pod tym wzgldem najbardziej obiektywny wydaje si by ranking „Newsweeka”, ktry bierze pod uwag opinie pracodawcw i liczb absolwentw. Tutaj jednak wtpliwoci moe budzi dobr duych firm badanych pod ktem zatrudnienia absolwentw. Aby ranking odzwierciedla rzeczywist sytuacj, musiaby przebada wszystkie firmy dziaajce na rynku, co jest niemoliwe. Poza tym w dobie, gdy wielu absolwentw wyjeda za granic, zamiast podejmowa prac w kraju, takie kryterium wydaje si nieadekwatne do oceny poziomu ksztacenia.
W rankingach uczelnie podaj wiele rnych informacji. Niektre z nich atwo sprawdzi, np. te dotyczce liczby studentw, absolwentw czy kadry. Natomiast w przypadku danych bdcych wycznie w gestii uczelni, jest ju inaczej. Trudno sprawdzi, czy uczelnia rzeczywicie ma 60 tys. pozycji ksikowych w bibliotece. Nikt z organizatorw rankingu nie odwiedza biblioteki i tego nie weryfikuje. Mona zwikszy nawet kilkunastokrotnie zasoby biblioteczne, liczb prenumerowanych czasopism, miejsc w czytelniach czy liczb komputerw.
Polem do naduy mog by rubryki, w ktrych wpisuje si dane dotyczce infrastruktury. Wasna siedziba, nawet straszca dziurawymi oknami, moe by doliczona do powierzchni uytkowej, ktra jest wysoko punktowana np. w rankingu „Rzeczpospolitej” i „Perspektyw”. atwo utworzy koa naukowe, ktre istniej tylko na papierze. Publikacje kadry naukowej rwnie mona „rozmnoy”, doliczajc do dorobku kady najmniejszy artyku w popularnym czasopimie. Granty, ktrych uczelnia nie otrzymaa, a o ktre si stara, mona zaliczy do ju posiadanych. Wedug danych wzitych „z sufitu”, mona okreli rosnc z roku na rok redni pensj absolwentw, bo wikszo uczelni nie ma takich informacji. Przy pytaniu o kryteria rekrutacji na studia mona poda, e przeprowadzana jest rozmowa kwalifikacyjna, mimo e polega ona tylko na wybraniu przez kandydata specjalnoci, jak chce studiowa.
Po czwarte i najwaniejsze, chyba aden ranking nie bada rzeczywistej jakoci i wiedzy absolwentw. C po salach dydaktycznych czy nawet licznej kadrze, jeli kandydaci, ktrzy przychodz do szkoy, nie s najlepsi? Powszechnie wiadomo, e do szk niepastwowych, poza kilkoma najbardziej znanymi, trafiaj ci, ktrzy nie dostali si na studia stacjonarne w uczelniach pastwowych. To samo moe dotyczy czci szk publicznych. Trudno z trjkowej modziey zrobi orw. Nie ma te, niestety, narzdzia pomiaru jakoci absolwentw, bo nie ma egzaminu czy testu na koniec studiw. Mogaby nim by np. paca uzyskiwana po ukoczeniu uczelni, ale takich szerokich, obejmujcych wszystkie uczelnie, oglnopolskich bada nie ma.
Jakie z tego wnioski? Rankingi maj wiele brakw i s bardziej przedsiwziciem medialnym, sucym promocji poszczeglnych tytuw prasowych, ni rzeczywistym miernikiem wartoci uczelni i poziomu absolwentw. Ta wiedza do powoli przebija si do wiadomoci powszechnej. Ale wszyscy bior udzia w rankingowej zabawie, bo nie maj wyjcia. Jak bdzie w tym roku – zobaczymy. Wanie zaczyna si sezon rankingw.