W poprzednim numerze „FA” przedstawiem stan sektora nauki w Polsce i podstawowe zaoenia jego reformy. Bya tam mowa o finansowaniu nauki, celach reformy, projektach aktw prawnych dotyczcych powoania nowych placwek. Teraz kolej na problemy przeksztace istniejcych jednostek badawczych.
Oglna koncepcja reformy PAN przewiduje, e oprcz zmian zmierzajcych do usprawnienia zarzdzania instytutami nastpi take istotne zmiany strukturalne. Bd one polegay na przeksztaceniu obecnie istniejcych instytutw branowych w interdyscyplinarne instytuty zadaniowe. Ma to na celu, z jednej strony, lepsze ukierunkowanie potencjau badawczego PAN na priorytetowe kierunki badawcze, z drugiej za likwidacj rozdrobnienia tego potencjau. Stworzone zostan take warunki umoliwiajce powizanie instytutw ze szkoami wyszymi. Wspomniana reforma bdzie inicjowana i realizowana przez PAN z zachowaniem autonomii tej instytucji, ale pozostajc w dialogu z MNiSW.
Reforma sektora jednostek badawczo−rozwojowych ma usprawni zarzdzanie badaniami prowadzonymi na potrzeby przemysu. Przeprowadzana bdzie ona w pierwszym rzdzie na podstawie znowelizowanej ustawy o jednostkach badawczo−rozwojowych. W szczeglnoci bdzie regulowaa prowadzenie przez JBR dziaalnoci gospodarczej, umoliwi ogoszenie upadoci JBR, rozszerzy uprawnienia organw nadzorczych w zakresie restrukturyzacji jednostek. Zmiany powinny przyspieszy proces tworzenia silnego zaplecza badawczo−rozwojowego gospodarki, realizujcego zadania zgodne z polityk naukowo−techniczn i polityk innowacyjn pastwa.
Indykatywny wykaz duych projektw infrastruktury sfery B+R
Aby zapewni warunki realizacji programw badawczych w dziedzinach kluczowych dla rozwoju pastwa, bd tworzone pastwowe instytuty naukowe (PIN), ktre powstan gwnie z przeksztacenia JBR−w, speniajcych wymagania odnonie do prowadzenia bada naukowych lub prac rozwojowych. PIN bdzie tworzony rozporzdzeniem Rady Ministrw na wniosek ministra NiSW.
PIN−y bd miay status pastwowej jednostki organizacyjnej, podlegajcej ministrowi NiSW i posiadajcej osobowo prawn. Struktura organizacyjna instytutw bdzie obejmowaa rad nadzorujc (skadajc si z powoywanych przez ministra specjalistw w dziedzinach nauki, ktrymi zajmuje si PIN, a take z ekspertw do spraw zarzdzania i finansw) oraz dyrektora. Minister bdzie udziela PIN−om corocznej dotacji podmiotowej na realizacj zada. Ponadto PIN−y bd mogy si ubiega o rodki na realizacj projektw badawczych finansowanych przez NCBR, Agencj Bada Poznawczych oraz inne podmioty (przemys, granty europejskie itp.).
Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyszego rozpoczo realizacj przedsiwzicia Inicjatywa Technologiczna. Jego zaoeniem jest wsparcie innowacyjnych przedsiwzi wykorzystujcych prac polskich naukowcw. Przedsiwzicie to bdzie suy zwikszeniu roli nauki w rozwoju gospodarczym Polski i zdynamizowaniu wsppracy rodowiska biznesu ze wiatem bada.
Do podstawowych celw przedsiwzicia naley zwikszenie liczby projektw B+R zwizanych z potrzebami gospodarki oraz skali wykorzystywania wynikw prac badawczo−rozwojowych w gospodarce. Ma to w zamierzeniu prowadzi do zwikszenia wpywu bada na wzrost konkurencyjnoci gospodarki. Jednym z waniejszych instrumentw prowadzcych do realizacji powyszych zamierze jest te wsparcie dziaa instytucji poredniczcych w kontaktach pomidzy nauk a przemysem.
Inicjatywa Technologiczna zakada finansowanie projektw badawczo−rozwojowych w przedsibiorstwach, co ma zaktywizowa je do wsppracy z jednostkami naukowymi. Z drugiej strony finansuje badania aplikacyjne w jednostkach naukowych, co sprzyja bdzie pobudzaniu dziaalnoci naukowej przybliajcej jednostki naukowe do sfery gospodarki.
Realizacja przedsiwzicia ma sprawi, by nakady na badania i rozwj stanowiy istotny element dziaalnoci innowacyjnej polskich przedsibiorstw. Dziki temu powinien wzrosn udzia podmiotw gospodarczych w wydatkach na B+R. Wedug zaoe Strategii Lizboskiej, dwie trzecie nakadw na ten cel powinno pochodzi spoza sektora budetowego.
Inicjatywa Technologiczna ma da naukowcom moliwo komercjalizacji ich rozwiza innowacyjnych, a przedsibiorcw zachci do skorzystania z potencjau polskiej myli naukowej. Ministerstwo dysponuje znaczc kwot 300 mln z na realizacj tego przedsiwzicia.
Majc na uwadze potrzeby wspierania dziaa innowacyjnych i rozwojowych, MNiSW opracowao program rozbudowy i modernizacji infrastruktury badawczej oraz powizany z tym program bada i rozwoju nowych technologii oraz dyfuzj innowacji. Zasadniczym rdem finansowania tych dziaa bd rodki pochodzce z europejskich funduszy strukturalnych. W tym celu w ramach programu operacyjnego „Innowacyjna gospodarka 2007−2013” powstaa indykatywna lista projektw duej infrastruktury badawczej. Lista ta obejmuje nastpujce projekty:
Powysz list indykatywn uzupenia lista szeciu mniejszych projektw, tzw. kluczowych (koordynowanych przez Uniwersytet Jagielloski, Uniwersytet Marii Curie−Skodowskiej w Lublinie, Akademi Grniczo−Hutnicz w Krakowie, Gwny Instytut Grnictwa oraz Politechnik lsk). Maksymalna kwota dofinansowania zarezerwowana na te projekty wynosi cznie 200 mln euro. Obie listy duej infrastruktury, na ktre przewidziano projekty o wartoci 590 mln euro. Natomiast lista projektw badawczych obejmuje 40 projektw, na ktre zarezerwowano fundusze w cznej wysokoci blisko 580 mln euro.
Wspomniane powyej projekty wyczerpuj w sumie okoo 45 proc. rodkw zarezerwowanych na ten cel w POIG, bdzie zatem istniaa moliwo dofinansowania dalszych przedsiwzi. Pozostaa cz finansw z cakowitej kwoty 2 628 mld euro bdzie rozdysponowana w trybie konkursowym.
Ministerstwo prowadzi szerok akcj informacyjn na temat uczestnictwa w 7. Programie Ramowym UE, a take kontynuuje negocjacje dotyczce szczegowych zasad udziau polskich zespow w projektach i programach. Modyfikowane s take krajowe przepisy, regulujce wsparcie finansowe z budetu nauki dla jednostek, ktre bd uczestniczyy w tych programach.
Ponadto, od momentu przystpienia Polski do Unii Europejskiej ministerstwo wydelegowao swoich przedstawicieli do caego szeregu cia doradczych Komisji Europejskiej. Jednym z nich jest Europejskie Forum Strategiczne Infrastruktury Badawczej (ESFRI), ktre pod koniec 2006 roku opublikowao Europejsk Map Drogow duej infrastruktury badawczej. Mapa obejmuje obszary nauk humanistycznych i spoecznych, biologicznych i medycznych oraz fizycznych i technologicznych, i stanowi wizj rozwoju urzdze badawczych na nastpnych 20 lat. Polska, poprzez swoich ekspertw, braa aktywny udzia w tworzeniu tego dokumentu, ktry obecnie jest przedmiotem zainteresowania rodowisk naukowych. Z ich inicjatywy MNiSW prowadzi przygotowania do podjcia negocjacji i ewentualnego uczestnictwa w realizacji niektrych projektw umieszczonych na mapie drogowej ESFRI.
Zgodnie z nowelizowan ustaw o finansowaniu bada naukowych, niektre zadania wynikajce z polityki naukowej, naukowo−technicznej i innowacyjnej pastwa, zwaszcza obejmujce wspieranie bada naukowych oraz mobilnoci naukowcw, bd powierzane przez ministra niepastwowym jednostkom organizacyjnym, w szczeglnoci pozarzdowym organizacjom dziaajcym na rzecz rozwoju bada naukowych. Ministerstwo ju podjo wspprac z takimi jednostkami, jak Naczelna Organizacja Techniczna oraz Fundacja na rzecz Nauki Polskiej.
Biorc pod uwag obecn sytuacj w Polsce, uwaam, e celem zamierzonej reformy jest doprowadzenie do takiej organizacji i funkcjonowania systemu nauki, aby zapewni pene wykorzystanie funduszy do dyspozycji sektora nauki oraz eliminacj wymienionych saboci. Podstaw reformy s znacznie zwikszone rodki finansowe przeznaczone na badania, pochodzce z budetu pastwa oraz z funduszy europejskich.
Cel ten ma by osignity m.in. poprzez modernizacj organizacji bada naukowych w Polsce, biorc pod uwag stan sektora nauki oraz wykorzystujc dowiadczenia wysoce rozwinitych krajw czonkowskich Unii Europejskiej. Zasadniczym elementem natury organizacyjnej jest tworzenie dwch agencji finansowania bada. Zadaniem agencji bdzie rozdzielanie funduszy ze rodkw budetu nauki na programy i projekty badawcze okrelone przez ministra. Czynnikami za bezporednio zwizanymi z prowadzeniem bada bdzie tworzenie nowych duych centrw badawczych lub rozbudowa ju istniejcych, ze szczeglnym naciskiem na wyposaenie ich w nowoczesne urzdzenia badawcze.