Imponujco zapowiada si 4. Midzynarodowy Rok Polarny. 27 kwietnia prof. Micha Kleiber, prezes Polskiej Akademii Nauk, dokona jego uroczystej inauguracji. Planowane dziaania bd prowadzone na niespotykan dotd skal. Dziki wysikowi organizacyjnemu Polskiego Komitetu ds. 4.MRP, ktrym kieruje prof. Aleksander Guterch, zostay nawizane bliskie kontakty z midzynarodowymi organizacjami przygotowujcymi programy i infrastruktur naukow do zupenie nowego modelu wsppracy.
Arktyka i Antarktyka, mwi badacze, to nie odlege obszary Ziemi, lecz regiony stale obecne w procesach, ktre ksztatoway i nadal ksztatuj oblicze naszej planety, w tym take nasze najblisze otoczenie. Gwnym celem eksploracji i bada polarnych regionw Ziemi jest zrozumienie ich roli w obecnych i przyszych zmianach globalnych rodowiska ldowego i morskiego oraz zrozumienie ewolucji systemw biologicznych. Wane jest rozpoznanie procesw tektonofizycznych, bdcych rezultatem ewolucji wntrza naszej planety, a take zrozumienie konsekwencji oddziaywa Soce – Ziemia. Tak zarysowane cele priorytetowe, znajdujce si u podstaw programw badawczych 4.MRP, ktrego realizacj zaplanowano od 1 marca 2007 do 1 marca 2009, maj fundamentalne znaczenie naukowe dla zupenie nowej generacji bada prowadzonych w XXI wieku. Bd to dwa pene sezony badawcze w Arktyce i dwa sezony w Antarktyce – od 60 szerokoci geograficznej pnocnej i poudniowej, odpowiednio, do bieguna pnocnego i bieguna poudniowego. I wszystko wskazuje na to, e uda si realizowa to przedsiwzicie naukowe w wyjtkowo korzystnych warunkach geopolitycznych.
Badania te maj rwnie ogromne znaczenie strategiczne, ekonomiczne i geopolityczne, sprowadzajce si do rozpoznania zasobw energetycznych, gwnie ropy i gazu, oraz oszacowania opacalnoci ich wydobycia i eksploatacji. Takie oszacowania powstay ju na obydwu obszarach polarnych Ziemi, a szczeglnie w Arktyce. Badania obszarw polarnych s przedmiotem rwnie ogromnego zainteresowania Unii Europejskiej, z uwagi na aspekty polityczne. Wsppraca midzynarodowa oraz udzia w przygotowywanych programach badawczych nale do priorytetw Komisji Europejskiej w Brukseli. Warto przypomnie, e ju trwa wielki spr midzynarodowy o zasoby energetyczne obszarw polarnych, w szczeglnoci arktycznych, ocenianych jako niezwykle due. Prognozuje si, e w najbliszej przyszoci odegraj one znaczc rol w polityce energetycznej wiata. Na przykad, pastwa Unii Europejskiej wydaway w latach 2000−05 na badania polarne rocznie ponad 500 mln euro. Nakady te podczas 4.MRP 2007−09 zostan znacznie zwikszone, zgodnie z now Europejsk wizj bada polarnych.
Amerykaski program dziaa podczas 4.MRP jest budowany przy wsppracy tak potnych organizacji, jak: National Science Foundation, National Aeronautics and Space Administration (NASA), National Oceanic and Atmospheric Administration, Department of Defense, Department of Energy oraz liczne organizacje non profit i konsorcja uniwersyteckie (US Vision for the INTERNATIONAL POLAR YEAR 2007−09).
Zachowujc stosowne proporcje, polskie rodowisko naukowe czyni wszystko, aby w planowanych dziaaniach podczas 4.MRP odegra istotn rol we wsppracy z najsilniejszymi partnerami zagranicznymi. W badaniach polarnych w Polsce wemie udzia, w mniejszym lub wikszym zakresie, okoo 30 placwek naukowych wyszych uczelni, Polskiej Akademii Nauk i instytutw resortowych. Gwne problemy naukowe dotyczy bd zrozumienia zmian zachodzcych na naszej planecie, wyjanienia polarnej rnorodnoci biologicznej oraz struktur i dynamiki ekosystemw. Poznanie tych zagadnie pozwoli lepiej zrozumie procesy ewolucji oraz reakcji na te zmiany. Nie zabraknie te bada nad dynamik procesw fizycznych we wntrzu Ziemi, co stanowi gwny motor obserwowanych zmian na jej powierzchni. Powstan zespoy odpowiedzialne za tworzenie polarnych wzorcw klimatu i biologii Ziemi. Ma to uatwi ustalenie roli obszarw polarnych w ksztatowaniu klimatu, stabilnoci kriosfery i opisu dynamiki ukadu Soce – Ziemia. Krtko mwic, celem podstawowym ma by zrozumienie Ziemi.
Do realizacji tych zamierze naukowcy wykorzystaj najnowoczeniejsze narzdzia techniczne: automatyczne rejestracje z satelitarnym przekazem danych, bezobsugowe pojazdy ldowe, a take takie, ktre poruszaj si po dnach mrz i oceanw, midzynarodowe interdyscyplinarne platformy badawcze rozmieszczane na ldzie i morzach polarnych z szerokim wykorzystaniem Internetu. W badania zaangaowanych bdzie 31 nowoczesnych jednostek pywajcych i 26 samolotw.
W programach 4.MRP 2007−09 bardzo wane miejsce przewidziano na nowoczesn edukacj i bliskie relacje ze spoeczestwem. Przewidywana jest wielka rola rodkw masowego przekazu, ktre na bieco, na wydzielonych kanaach radiowych i telewizyjnych, bd informoway o postpach wielkich przedsiwzi badawczych w polarnych regionach Ziemi. Za motto przekazu medialnego uznano fakt, e „obszary polarne maj zasadnicze znaczenie dla ycia na Ziemi, gdy s magazynem informacji o zmianach zachodzcych na naszej planecie”. Polskie badania polarne zostay wczone w szeroki nurt midzynarodowej wsppracy poprzez nasz udzia w wielu organizacjach naukowych i programach badawczych.
Liczca dwa wieki obecno Polakw na obszarach polarnych, determinowana trudnymi dziejami kraju, uksztatowaa si odmiennie w Arktyce i Antarktyce. Jej pocztki w Arktyce, sigajce XVIII wieku, zwizane s z dziaalnoci, rwnie badawcz, polskich zesacw na Syberi, ktrych osignicia upamitniaj tamtejsze nazwy geograficzne. Polsk obecno w Antarktyce zaznaczyli czonkowie wypraw organizowanych przez inne kraje, w tym przede wszystkim Henryk Arctowski i Antoni Bolesaw Dobrowolski, ktrzy wzili udzia w belgijskiej wyprawie na statku Belgica (1897−1899). Wyprawa belgijska jako pierwsza spdzia zim w Antarktyce, a Arctowski peni funkcj jej kierownika naukowego.
Po odzyskaniu w 1918 roku niepodlegoci Polska organizowaa wasne wyprawy polarne do Arktyki. W szczeglnoci, w latach 1932−33, w ramach 2.MRP, nasz kraj wczy si bardzo aktywnie w midzynarodow wspprac na polu bada polarnych. Po drugiej wojnie wiatowej polska obecno w regionach polarnych nie tylko zostaa rozszerzona na Antarktyk, ale przybraa tam charakter stay. Jej wymiar polityczny i gospodarczy, przede wszystkim za naukowy w midzynarodowych wydarzeniach i strukturach, to znaczce miejsce Polski w Arktyce i Antarktyce. Kamieniami milowymi tych wydarze byy: wszechstronny udzia Polski w 3. Midzynarodowym Roku Geofizycznym 1957−58, zaoenie w 1957 staej caorocznej stacji arktycznej nad fiordem Hornsund na Spitsbergenie, otwarcie w 1959 w Antarktydzie sezonowej stacji im. A.B. Dobrowolskiego i uruchomienie w 1977 na Wyspie Krla Jerzego w Antarktyce Zachodniej staej, caorocznej stacji im. H. Arctowskiego, a take wiele wypraw oceanograficznych, oceanobiologicznych i geodynamicznych na statkach r/v Profesor Siedlecki, r/v Garnuszewski, ORP Kopernik, ORP Arctowski i innych, zarwno do Antarktyki, jak i do Arktyki. Prawn podstaw polskiej obecnoci i dziaalnoci w Arktyce jest Traktat Paryski w sprawie Spitsbergenu z 9 lutego 1920, ktrego stron jest Polska, a take stanowisko Polski przy Radzie Arktyki (Arctic Council), powoanej w 1996 przez osiem pastw arktycznych. T pozycj dyplomatyczn Polski wzmacnia jej udzia w licznych arktycznych umowach i organizacjach midzynarodowych w zakresie gospodarczym, naukowym i kulturalnym oraz ochrony rodowiska. W 1959 Polska zgosia gotowo do udziau w Konferencji Antarktycznej w Waszyngtonie, a w 1977 uzyskaa prawo, jako 13. z kolei kraj, do udziau w corocznych Spotkaniach Konsultatywnych Pastw Stron Traktatu Antarktycznego.
Wczenie po II wojnie wiatowej wczeniej niedostpnych obszarw okoobiegunowych w orbit wiatowej polityki i gospodarki nadao polskim badaniom naukowym w Arktyce i Antarktyce nowy wymiar, wyraajcy si sta obecnoci i dziaalnoci Polski w regionach polarnych.