Zsiadam z roweru i rozgldam si dookoa. Numer na drzewie nie zgadza si z numeracj na mapie, ale nie mogam si pomyli. Drzewostan 75−letni, po drugiej stronie drogi modnik, a wzdu wydzielenia biegnie linia energetyczna. Wszystko si zgadza, wic na pewno jestem przy waciwym wydzieleniu lenym. Zostawiam rower przy drodze i ruszam w gb lasu. Nagle ktem oka dostrzegam niedaleko mnie jakie zwierz. Podskakuje i wypatruje czego w koronie niewielkiego dbu. Hmmm, zawrci czy zosta? Tymczasem zwierzak dostrzega mnie i ju wiem, e to niewielki rudy pies. Zwierzta lene zwykle uciekaj na widok czowieka, wic jeli wpadamy na siebie nieoczekiwanie, to spotkanie trwa zaledwie kilka omota serca i kade z nas wraca do swoich zaj. A pies w lesie moe by niebezpieczny... Chyba oboje si wahamy, ale rudzielec jest odwaniejszy i na dodatek zadziorny. Zblia si powoli gono ujadajc. Zatrzymuje si jednak par krokw ode mnie i poprzestaje na wyszczekiwaniu grb. Niedaleko jest wie, wic zakadam, e psiak po prostu z nudw przybieg do lasu, tym bardziej e jego zo na mnie powoli mija. Postanawiam wic kontynuowa prac.
Prowadz badania lenych zbiorowisk rolinnych. Zbiorowisko rolinne mona najprociej rozumie jako skupienie rolin, cho nietrudno zaobserwowa, e roliny nie wystpuj w rodowisku przypadkowo. Pewne gatunki tworz torfowisko, inne k, jeszcze inne las, a zalenie od warunkw powstaj rne torfowiska, ki i rne lasy. Na skutek dziaania wielu czynnikw: rodowiskowych, klimatycznych, a take waciwoci samych gatunkw mona w przyrodzie zaobserwowa okrelone ugrupowania rolin. Zbiorowisko rolinne, zwane rwnie fitocenoz, jest to zatem „podstawowa jednostka rolinnoci o powtarzalnej strukturze przestrzennej i gatunkowej, utworzona przez populacje rnych gatunkw rolin, pozostajcych ze sob w rnych zalenociach i wykorzystujcych przeksztacone przez siebie siedlisko”. Nauka, ktra zajmuje si badaniami zbiorowisk rolinnych, zwana jest fitosocjologi, a poszczeglne zbiorowiska rolinne wyrnia si na podstawie szczegowej analizy skadu gatunkowego badanych fragmentw fitocenoz.
Abym moga opisa zbiorowiska w wybranym kompleksie lenym, musz w wielu miejscach pobra prby. Pojedyncz prb w fitosocjologii jest zdjcie fitosocjologiczne i w wydzieleniu lenym, w ktrym niespodziewanie napotkaam przeszkod w postaci rudego psa, musz wykona takie wanie zdjcie. Dla botanika badajcego roliny w rodowisku ich ycia jest ono bardzo wan „pamitk z wakacji”. Tak jak klisza pozwala utrwali ulotne chwile wakacyjnego wypoczynku, tak zdjcie fitosocjologiczne zatrzymuje w nazwach i okrelonym kodzie stan rolinnoci danego miejsca. I tak jak dziki fotografii mona spojrze na ulubion przed laty zielon sukienk w dbowe licie, tak dziki zdjciu fitosocjologicznemu wraca pami o rolinach dbowego lasu. „Zdjcie fitosocjologiczne jest to ujednolicony opis struktury i kompozycji gatunkowej zbiorowiska rolinnego, dokonany na podstawie analizy cile ograniczonego w przestrzeni patu (fragmentu) tego zbiorowiska, speniajcego rwnoczenie dwa warunki: reprezentatywnoci i jednorodnoci”. Zdjcie fitosocjologiczne, mimo e jego nazwa kojarzy si z fotografi, ma form tekstow, a zawiera informacje, ktre pozwalaj na wizualizacj, nawet po latach, badanego fragmentu lasu, ki, pola czy innego ekosystemu. Z takiego zdjcia dowiadujemy si, czy zbiorowisko skadao si z warstw (w lesie zwykle wyrniamy warstw drzew, podszytu, runa oraz warstw mchw i porostw), jaki procent badanej powierzchni pokryway wyrnione warstwy i, co najwaniejsze, jakie gatunki wystpoway na badanej powierzchni i jaka bya ich obfito. Jeeli pooenie powierzchni zdjcia okrelone jest dokadnie, a dzi jest to moliwe ze wzgldu na dostpno odbiornikw GPS, to wracajc co pewien czas na t sam powierzchni dowiadujemy si, jaki jest kierunek przemian rolinnoci i moemy zastanawia si nad przyczynami obserwowanych procesw.
Z rudzielcem doszlimy ju do porozumienia. On pilnuje swojego drzewa i czasem tylko odezwie si, ebym nie zapomniaa, e ma mnie na oku, ja natomiast wyznaczam powierzchni zdjcia. Ma by reprezentatywna, powinnam wic wybra tak, eby zdjcie, obrazujc rolinno maego fragmentu, pokazywao struktur caego zbiorowiska lenego, w ktrym si znajduj. Powierzchnia ma by te jednorodna. Nie mog dokona opisu powierzchni, ktra skada si z bardzo odmiennych fragmentw: np. cz powierzchni jest podmoka, a cz sucha, przez rodek przebiega cieka lub w sklepieniu lasu widoczna jest wyrana luka.
Rozgldam si uwanie dookoa. Tak. To miejsce bdzie dobre. Zwarcie koron drzew rwnomierne, w dnie lasu nie zaznaczaj si adne zaburzenia czy odmiennoci. Kad plecak – bdzie on wyznacznikiem rodka powierzchni badawczej. Wyjmuj wszystko, co bdzie potrzebne do pracy: koperty do ograniczenia powierzchni badawczej, odbiornik GPS, notatnik i koperty na okazy zielnikowe. Przywizan do plecaka tam odmierzam cztery omiometrowe prostopade promienie, zaznaczam ich koce papierowymi kopertami zaczepionymi o cztery wbite w ziemi kije i gotowe – powierzchnia koowa wielkoci 200 m2 zostaa zaoona. Teraz czas na kilka pomiarw. Wybieram jedno drzewo, na wysokoci 2 m umieszczam ma kopertk, oddalam si i szacuj wysoko warstwy drzew. Nastpnie na wysokoci 130 cm mierz rednic piciu drzew, ktre znajduj si na wyznaczonej powierzchni. Oszacowuj te procentowe pokrycie wszystkich warstw zbiorowiska. Na tej powierzchni wyrni mona dwa pitra drzew, jest rwnie podszyt, do obfite runo oraz warstwa mchw i porostw.
Zdarzao mi si podsucha, e takie badania s pozostaoci nurtw badawczych z zamierzchych czasw, a inne nauki, bardziej pasujce do XXI wieku, litociwie pozwalaj na ich egzystencj. Nie powinno si jednak ocenia wagi danej dziedziny na podstawie stopnia skomplikowania metody badawczej. Wykonywanie zdj fitosocjologicznych rzeczywicie nie jest trudne, a podstawowym narzdziem pracy jest tu papier i owek. Jednak w dugiej skali czasowej dane dotyczce caych ukadw rolinnych poszerz nasz wiedz o procesach zachodzcych w szacie rolinnej Ziemi, wpywie czowieka na funkcjonowanie ekosystemw i pozwol, by moe, przewidzie dalsze losy przyrody.
Niestety, zaczyna pada deszcz, a niczego w mojej pracy nie mog przyspieszy. Kada czynno ma swoj kolej i wszystko musi by odnotowane. Trzeba wic z deszczem sobie poradzi. Prbuj sposobu z dwoma parasolami. Jeden kad na ziemi i chowam pod nim plecak, drugi zawieszam na gazi i pod tak skonstruowanym dachem notuj widoczne z tego miejsca gatunki. Potem obchodz ca powierzchni, szukajc gatunkw rzadszych. Schylam si, by nie przeoczy adnego botanicznego drobiazgu. Mchy i porosty s trudne do identyfikacji w terenie, wic na badanej powierzchni zawsze zbieram niewielk ilo kadego gatunku i chowam do kopert. Pobrany okaz ma swj numer, ktry zanotowany jest rwnie w formularzu zdjcia. Gdy ju wszystko jest zapisane, a okazy zebrane, przychodzi czas przypisania gatunkom tzw. stopni ilociowoci.
Na szczcie deszcz okaza si przelotny, mog zoy parasol i swobodnie przyjrze si po raz kolejny caej powierzchni. W Polsce stosujemy skal 7−stopniow, kady stopie odpowiada pewnemu zakresowi procentowego pokrycia. Na pocztek zadanie atwiejsze – szacowanie pokrycia rolin runa. Gatunkw jest niewiele i s atwe do rozrnienia. Na badanej przeze mnie powierzchni nie ma gatunku, ktremu mona przypisa stopie najwyszy (5), czyli aden nie pokrywa od 75 do 100 proc. powierzchni. adnemu nie mog rwnie przypisa stopnia 4 (50−75 proc.). Ale borwka czarna, obsypana jagodami, ktre w terenie nieraz gasiy moje pragnienie, zasuguje tu na stopie 3, mu pokrycie mieci si bowiem w przedziale 25−50 proc. miaek pogity – delikatna trawa czsto spotykana w borach sosnowych – do wyranie zaznacza si w fizjonomii powierzchni i by moe powinnam przyzna jej stopie 2, oznaczajcy pokrycie 10−25 proc. Decyduj si jednak na stopie 1, poniewa, mimo do obfitego wystpowania, pokrycie powierzchni przez t traw nie jest due. Jest jeszcze kilka gatunkw, ktrych okazy rozproszone s na badanych 200 m2, otrzymuj wic w zdjciu jedynie stopie +. Znalazam rwnie pojedyncz siewk klonu, nie pomijam jej jednak w wykazie, lecz notuj w formularzu jako r. Takich samych szacunkw naley dokona oddzielnie dla wszystkich warstw wyrnionych w zbiorowisku i to wszystko.
Spogldam na zegarek, praca zaja mi godzin i pitnacie minut. To wicej ni na wikszoci powierzchni, ktre badaam, bo i zbiorowisko okazao si bardziej skomplikowane. Kompleks leny, ktry objam badaniami, porasta w wikszoci ubogie gleby wytworzone z piaskw, najczstszym zbiorowiskiem na tym terenie jest br sosnowy. Drzewostan w borze sosnowym jest jednowarstwowy i jednowiekowy, pod starszym drzewostanem wystpuje czsto mode pokolenie sosen, a dno lasu to mozaika borwek i poduch mchw. W takim „atwym” lesie wykonanie zdjcia zajmuje mniej czasu. Dzi jednak byo inaczej: pod drzewostanem sosnowym nisze pitro drzew tworzyy dby, bogaty by te podszyt – tworzyy go joda, dby, a take buk i kruszyna. To jednak tylko namiastka lasw, ktre mogy wystpowa na tym terenie w dawnych wiekach. Kilkusetletnia intensywna dziaalno czowieka spowodowaa due zmiany zarwno w siedliskach, jak i w skadzie gatunkowym drzewostanw, a gospodarka lena protegujca sosn uksztatowaa las, ktry podziwia mona dzisiaj.
Zbieram koperty wyznaczajce powierzchni, wypatrujc w dnie lasu rolin, ktre by moe przeoczyam. Zdarza si, e „sprztajc” po pracy znajduj jeszcze drobne mchy lub porosty, ktre skrztnie pakuj do kopert zielnikowych i dopisuj w zdjciu. Nagle przypominam sobie o rudzielcu. Praca tak mnie pochona, e zupenie zapomniaam o tym szczekaczu. Ogldam si za nim – w kocu ju chyba jestemy kumplami – niestety, poszed w swoj stron bez poegnania. Zwijam tam, chowam notatnik i ruszam w stron roweru. Dzisiaj to ju koniec pracy, zblia si wieczr, wic pora wraca.
Powrt do leniczwki, w ktrej mieszkam, zajmie mi okoo godziny. Mijam drzewostany w rnym wieku, przejedam przez zrb... Na mapach zielona plama lasu wydaje si czym trwaym, a przecie tu wszystko nieustannie si zmienia. Uprawa staje si modnikiem, modnik dojrzewajcym lasem, a stary drzewostan ustpuje uprawom. Ciesz si, e mog zatrzyma w moich zdjciach obraz rolinnoci, ktra wystpuje tam teraz.
Ju tylko jeden zakrt i pies leniczego pdzi w moj stron, a pniej cigamy si a do garau. Zostawiam rower, bior rzeczy i id w kierunku leniczwki. Tutejsza gospodyni od czasu do czasu powtarza mi, e ona za nic na wiecie i za adne skarby nie robiaby tego, co ja. „Ale – mwi – gdyby nie ludzie tacy, jak ty, to cigle siedzielibymy na drzewie”. To chyba sowa uznania...