W ubiegłym roku Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk wygrał prestiżowy europejski konkurs, w wyniku którego pracownicy jednostki zapewniają wsparcie najważniejszej polityce sektorowej Unii Europejskiej. O tym, jak niewielki instytut naukowy PAN stał się ośrodkiem współkształtującym przyszłość unijnej polityki rolnej, pisze szefująca placówce dr hab. Monika Stanny.
W połowie 2024 roku Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN wygrał prestiżowy konkurs ogłoszony przez Dyrektoriat Generalny ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Komisji Europejskiej (DG AGRI) na usługi doradczo-analityczne. Należy podkreślić, że takim wyjątkowym osiągnięciem dotychczas nie mogła pochwalić się żadna inna jednostka naukowa w naszym kraju. To kamień milowy zarówno w historii tego instytutu, jak i całej polskiej nauki. Stanowi potwierdzenie doskonałości naukowej, jakiej oczekuje się od jednostek, które realizując badania podstawowe jednocześnie dostarczają wiedzę niezbędną do kształtowania polityk publicznych w Unii Europejskiej. Ponadto otwiera to możliwości promocji Polskiej Akademii Nauk oraz szerzej, polskiego obszaru badawczego, jako znaczącego miejsca w Europejskiej Przestrzeni Badawczej (European Research Area).
W efekcie IRWiR PAN, dzieląc sukces w konsorcjum z międzynarodową firmą doradczą PricewaterhouseCoopers (PwC), podpisał pięcioletnią umowę ramową na realizację usług analitycznych i wsparcia procesu zarządzania Wspólną Polityką Rolną Unii Europejskiej (WPR). Pełna nazwa kontraktu – Framework Contract for Analytical Services, Including Cross-cutting Analysis and Synthesis, on Agriculture and CAP Governance – zdradza skalę i strategiczne znaczenie projektu. IRWiR PAN udziela systematycznego, wieloletniego wsparcia najważniejszej polityce sektorowej UE. Zakres tematyczny działań obejmuje aspekty gospodarcze, środowiskowe, klimatyczne i społeczne, a także analizę modelu zarządzania WPR. Badania realizowane w ramach tej umowy dotyczą wszystkich państw członkowskich UE, a także krajów aspirujących do członkostwa.
To znaczące dokonanie nie byłoby możliwe bez konsekwentnie budowanego doświadczenia zespołu, międzynarodowych partnerstw oraz nieustannego inwestowania w rozwój kompetencji pracowników placówki. Jednocześnie pokazuje, że stosunkowo niewielki instytut naukowy działający w ramach Polskiej Akademii Nauk może pełnić kluczową rolę w kształtowaniu przyszłości unijnej polityki rolnej. Chciałabym przedstawiać poniżej drogę naszego kameralnego, ale dynamicznego ośrodka badawczego, do osiągnięcia prestiżowej, wiodącej pozycji w europejskiej przestrzeni badawczej.
Wzrost liczby projektów europejskich w IRWiR PAN
Instytut od ponad pięćdziesięciu lat bada złożone procesy społeczne, gospodarcze i kulturowe zachodzące na obszarach wiejskich. Prowadzone są w nim badania interdyscyplinarne z zakresu ekonomii, socjologii, geografii. W ostatniej ewaluacji uzyskaliśmy kategorię A. Od 2016 roku, gdy objęłam funkcję dyrektora, program badawczy placówki został dostosowany do kontekstu globalnych wyzwań nauki. Wraz z zespołem pracowników naukowych oraz naszą radą naukową określiliśmy podstawowe pola badawcze, do których zaliczyliśmy zmiany klimatyczne, transformację energetyczną, kryzysy społeczne, procesy demograficzne. W takim kontekście naukowym rozpoczęliśmy nowatorskie badania obszarów wiejskich w systemie społeczno-gospodarczym i środowiskowym w Polsce i w Europie. Nawiązaliśmy współpracę naukową z zagranicznymi partnerami. Przyjęta polityka w ciągu kilku lat przyniosła spektakularne efekty.
Obecnie IRWiR PAN plasuje się w ścisłej czołówce instytucji naukowych pod względem aktywności i skuteczności w pozyskiwaniu międzynarodowych grantów badawczych w dziedzinie nauk społecznych. Instytut z sukcesem uczestniczył w programach badawczych Unii Europejskiej, takich jak Horyzont 2020, a obecnie pozyskuje środki z programów Horyzont Europa, Erasmus+, DG AGRI. Wzrost liczby projektów międzynarodowych ilustruje wykres nr 1 (pod tekstem).
Projekty te koncentrują się na zagadnieniach zrównoważonego rozwoju, biogospodarki, rolnictwa regeneratywnego oraz dobrostanu społeczności wiejskich. W instytucie łączymy w skali europejskiej naukę z praktyką, teorię z wdrażaniem rozwiązań. Jesteśmy nie tylko partnerem w konsorcjach, ale coraz częściej także liderem przedsięwzięć, które wpisują się w kluczowe kierunki polityk UE: Długoterminowa wizja dla obszarów wiejskich UE, Europejski Zielony Ład, strategia „Od pola do stołu”, rozwój zintegrowanych systemów żywnościowych i wspieranie biogospodarki.
Nasza pozycja w europejskich konsorcjach badawczych wzrastała sukcesywnie w ciągu ostatnich lat. Jest to zasługa całego zespołu, składającego się z wysokiej klasy naukowców, zajmujących się różnorodną tematyką z dziedziny nauk społecznych.
W programie EU Horyzont 2020 IRWiR PAN uczestniczył w projektach:
Z kolei w programie EU Horyzont Europa IRWiR PAN brał udział w projektach:
IRWiR PAN staje się także animatorem zmiany na rzecz zrównoważonego rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich. Przykładem tego podejścia jest realizacja projektów w ramach programu ERASMUS+, które łączą naukę, edukację i doradztwo w międzynarodowej współpracy. Jesteśmy liderem międzynarodowych konsorcjów w trzech projektach, finansowanych w ramach tego programu:
Niezwykle ważnym aspektem działalności Instytutu są badania na rzecz społeczności wiejskich. Poza wymienionymi programami Unii Europejskiej IRWiR uczestniczył w projekcie DG Employment – Dyrektoriat Generalny ds. zatrudnienia, spraw społecznych i integracji Komisji Europejskiej: EaSI (2020–2023) „Dać to, czego naprawdę potrzeba” w ramach Programu na rzecz zatrudnienia i innowacji społecznych, dotyczącego innowacyjnych modeli opieki domowej nad osobami zależnymi na wsi.
W wymienionych wyżej projektach nawiązaliśmy współpracę z naukowcami z 20 krajów Unii Europejskiej (Austria, Belgia, Bułgaria, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Irlandia, Litwa, Łotwa, Niderlandy, Niemcy, Portugalia, Rumunia, Szwecja, Węgry, Włochy) oraz z krajami europejskimi spoza UE (Szwajcaria, Norwegia, Wielka Brytania i Serbia).Współpraca ta przyczyniła się stworzenia stabilnej międzynarodowej sieci naukowej, która jest podstawą pozyskiwania kolejnych przedsięwzięć.
Projekty finansowane z programu Horyzont Europa, takie jak FOODPathS, BioMonitor4CAP, SoilValues, SWIFT czy RUralRevival, są świadectwem zaangażowania instytutu w budowę zrównoważonych systemów żywnościowych, ochronę bioróżnorodności, rozwój biogospodarki oraz wspieranie roli kobiet na obszarach wiejskich. Łączą perspektywy ekonomiczne, społeczne i środowiskowe, zgodnie z Agendą 2030 i Europejskim Zielonym Ładem. IRWiR PAN nie tylko dostarcza wiedzy, ale także współtworzy praktyczne rozwiązania. Wymienione projekty to przykłady interdyscyplinarnej nauki zorientowanej na działanie. Współpracujemy z rolnikami, doradcami, instytucjami publicznymi rządowymi i samorządowymi oraz partnerami z krajów UE. Budujemy międzynarodowe sieci współpracy, które służą rozwojowi wiedzy i praktyki na rzecz bardziej sprawiedliwej, zielonej i odpornej Europy.
Wpływ polityki umiędzynarodowienia na finanse
Umiędzynarodowienie profilu działalności badawczej IRWiR PAN wpłynęło na jego sytuację finansową. Choć ogólna liczba projektów realizowanych rocznie od lat utrzymuje się na poziomie około dwudziestu, to ich struktura istotnie się zmieniła: od 2022 roku blisko połowę stanowią granty europejskie, co przełożyło się na podwojenie przychodów projektowych i wzmocnienie potencjału badawczego placówki. Wzrost proporcji projektów międzynarodowych w stosunku do krajowych ilustruje wykres 2 (pod tekstem).
Liczba pozyskanych projektów ze źródeł zewnętrznych jest imponująca, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że w IRWiR zatrudnionych jest 35 osób na etatach naukowych. Ogromne znaczenie mają nie tylko zespoły otwartych na świat naukowców, ale także wsparcie administracyjne (9 osób). Stabilność zatrudnienia i utrzymanie specjalistów w zakresie obsługi administracyjnej stanowią kluczowe wyzwanie dla kierownictwa instytutu, zwłaszcza przy relatywnie malejącej subwencji statutowej. W 2024 roku osiągnęliśmy poziom finansowania z projektów nieco wyższy od subwencji statutowej z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Sytuację tę ilustruje wykres 3 (pod tekstem). Nie należy jednak sądzić, że środki te mogą posłużyć do opłacania wynagrodzeń pracowników administracji lub innych kosztów bieżącego utrzymania placówki. Są one bowiem przeznaczone na wykonanie konkretnych zadań badawczych związanych z tymi projektami. MNiSW powinno lepiej wspierać finansowo instytuty, które – jak IRWiR PAN – realizują z sukcesami politykę naukową Polski i Unii Europejskiej. Rosnąca liczba realizowanych projektów wymaga zapewnienia stabilnego zaplecza organizacyjnego. Tymczasem subwencja statutowa nie wystarcza nawet na pokrycie bieżących kosztów administracyjnych.
Wyzwania instytucjonalne i wizja przyszłości
IRWiR PAN jest dziś przykładem na to, że możliwe jest prowadzenie badań na światowym poziomie przy zachowaniu relatywnie niewielkiej struktury organizacyjnej. Zatrudniając niespełna 50 osób, pozostajemy jednym z najbardziej efektywnych ośrodków naukowych w Polsce w zakresie umiędzynarodowienia badań społecznych. Współpraca z rolnikami, instytucjami doradczymi, przedsiębiorstwami sektora rolno-żywnościowego, organizacjami pozarządowymi i partnerami zagranicznymi umożliwia nie tylko tworzenie wiedzy, ale też współkształtowanie polityk publicznych i wdrażanie praktycznych rozwiązań na rzecz zrównoważonego rozwoju. Wchodząc w drugą połowę dekady, instytut kontynuuje swoją misję jako centrum interdyscyplinarnej refleksji nad obszarami wiejskimi w Europie. Nowe projekty, partnerstwa i wyzwania pozwalają z optymizmem patrzeć w przyszłość – budowaną wspólnie z europejską wspólnotą badaczy i praktyków, na fundamencie wiedzy, odpowiedzialności i zaangażowania.
Opierając się na doświadczeniach zdobytych w okresie kierowania instytutem (dwie kadencje dyrektorskie: 2016-2020, 2020-2024 oraz pełnienie obowiązków dyrektora od 2024 do teraz), dostrzegam prawidłowości, którymi warto się podzielić. Jeśli chcemy, by obecność polskich instytucji w europejskiej przestrzeni badawczej miała charakter trwały i systemowy, powinniśmy rozważyć kilka kluczowych rekomendacji:
Wdrożenie tych rekomendacji może przyczynić się do trwałego umocnienia pozycji polskiej nauki w europejskich strukturach badawczych i zwiększenia jej wpływu na kształtowanie polityk publicznych.
Monika Stanny
Na tym samym FA min. Kulasek wspomniał o przeznaczeniu 10% dodatku do subwencji dla najlepszych instytutów PAN bez podania jasnych kryteriów. Kategorie A i A+ niewiele jeszcze mówią o potencjale naukowo-badwczym tych placówek. Te 10% nie pokrywa nawet stopnia inflacji i spustoszenia jakie w nauce robią niskie nakłady budżetowe. Pozostają jedynie granty europejskie, bo do tych z NCN ustawia się kolejka chętnych a wspólczynnik sukcesu nie przekracza 10%. Wniosek jest taki, że bez wsparcia, obecnie, Horyzontu - Europa nie ma co marzyć o rozwoju instututów i kadry naukowej. Jest to także moje doświadczenie. Z programów europejsksich od Sapardu, Intrerregu po Horyzont Europa korzystam od 15 lat i dzięki temu dotrwałem do wieku emerytalnego ;). Gratuluję Pani Dyrektor dobrej strategii rozwoju IRWiR PAN i integracji zespołu wokół wyzwań jakie rolnictwu stawia klimat, ekonomia i wiek gospodarujących na wsi.
Instytut ma po prostu dobrą Panią Dyrektor, która działa i jest skuteczna
To przykład skutecznego działania.
Zamiast liczyć tylko na środki budżetowe, Instytut po prostu jest finansowany z Unii Europejskiej i ma tu wielkie sukcesy.
Brawo.