Wykorzystanie AI w pracy badawczo-naukowej nigdy nie powinno prowadzić do obniżania standardów i jakości prowadzonych badań. Przeciwnie – wymaga rozwijania dobrych praktyk, krytycznej kompetencji cyfrowej i jasnych procedur kontroli jakości – piszą we wspólnym stanowisku członkowie Polskiego Towarzystwa Nauk Politycznych, Polskiego Towarzystwa Studiów Europejskich oraz Komitetu Nauk Politycznych PAN.
Raport „Polaków Portret Własny”, autorstwa dr hab. Barbary Mróz-Gorgoń, byłej już pełnomocniczki rządu ds. promocji marki Polski, wywołał burzliwą dyskusję o stosowaniu AI przez naukowców. W związku z tym Polskie Towarzystwo Nauk Politycznych, Polskie Towarzystwo Studiów Europejskich oraz Komitet Nauk Politycznych PAN przyjęły wspólne stanowisko w sprawie standardów odpowiedzialnego wykorzystywania sztucznej inteligencji w działalności naukowej.
Piszą w nim, że choć nowe narzędzia otwierają wiele możliwości dla badań naukowych, dydaktyki czy komunikacji wyników, to wykorzystywanie ich w sposób nieprzystający do zawodu naukowca uderza w tych, którzy prowadzą żmudne, metodologicznie rygorystyczne badania oparte na rzetelnych danych empirycznych, krytycznej analizie źródeł, przejrzystości procedur, recenzji naukowej i gotowości do korygowania ustaleń.
Samo korzystanie z narzędzi generatywnej AI w działalności naukowej nie jest praktyką niewłaściwą. Narzędzia te mogą być wartościowym wsparciem m.in. w pracy redakcyjnej, porządkowaniu materiału, analizie danych, tworzeniu kodów analitycznych czy testowaniu rozwiązań badawczych oraz wykonywaniu określonych zadań wspomagających proces badawczy. Nie zastępują one jednak kompetencji badawczych, krytycznej analizy i rzetelnej weryfikacji przygotowywanych publikacji – czytamy w stanowisku.
W dalszej części politolodzy przypominają wytyczne International Political Science Association (IPSA), dotyczące wykorzystywania generatywnej sztucznej inteligencji w publikacjach naukowych. Sięganiu po nie, musi towarzyszyć pięć zasad. Przede wszystkim transparentność – wykorzystanie AI powinno być ujawniane tam, gdzie narzędzie to miało istotny udział w procesie badawczym, przygotowaniu analizy lub opracowaniu publikowanej treści. Ponadto odpowiedzialność autorska – to autorzy, a nie stosowane przez nich narzędzie, są w pełni odpowiedzialni za treść dokumentu podpisanego własnym nazwiskiem: za dane, fakty, źródła, cytowania, interpretacje, wnioski oraz jakość redakcyjną. Kolejna zasada to weryfikacja – treści wygenerowane lub merytorycznie opracowane przy wsparciu AI wymagają każdorazowo krytycznego sprawdzenia, zwłaszcza w zakresie faktów, danych liczbowych, odniesień bibliograficznych, cytowań i logicznej spójności argumentacji. Równie istotna jest rzetelność metodologiczna – rola AI powinna zostać opisana w sposób umożliwiający ocenę przyjętej procedury badawczej oraz – w zakresie, w jakim jest to możliwe i metodologicznie uzasadnione – jej odtworzenie lub merytoryczną kontrolę. Wreszcie, ochrona danych i standardy etyczne – politolodzy podkreślają, że wykorzystanie narzędzi AI powinno odbywać się z poszanowaniem zasad ochrony danych osobowych, poufności materiału badawczego, praw uczestników badań, własności intelektualnej oraz innych zobowiązań wynikających ze standardów etyki badań naukowych.
Standardy te służą ochronie rzetelności badań naukowych oraz zaufania do wiedzy wytwarzanej przez środowisko akademickie. Wykorzystanie AI w pracy badawczo-naukowej nigdy nie powinno prowadzić do obniżania standardów i jakości prowadzonych badań. Przeciwnie – wymaga ono rozwijania dobrych praktyk, krytycznej kompetencji cyfrowej i jasnych procedur kontroli jakości. Otwartość na innowacje technologiczne oraz bezwarunkowe poszanowanie zasad integralności naukowej powinny stanowić uzupełniające się fundamenty współczesnej praktyki badawczej – napisano w konkluzji dokumentu.
MK
Stanowisko w sprawie standardów odpowiedzialnego wykorzystywania AI w działalności naukowej