Doktorat to kilka lat wymagającej pracy badawczej, rozwijania wiedzy, brania odpowiedzialności za jakość badań. Jesteśmy z tego dumni, ale nie może to jednocześnie oznaczać zgody na złe warunki kształcenia czy pracy. Jeżeli wymaga się od nas wysokiej jakości badań, to należy stworzyć odpowiednie do tego warunki – mówi w rozmowie z FA mgr inż. Rafał Ramut, przewodniczący Krajowej Reprezentacji Doktorantów.
W tym roku Krajowa Reprezentacja Doktorantów obchodzi jubileusz 20-lecia istnienia. Świętowanie zaplanowano na przyszły weekend (16–18 października). W programie m.in. debaty w Sejmie poświęcone przyszłości szkolnictwa wyższego i nauki oraz uroczysta gala na Zamku Królewskim w Warszawie. O minionych dwóch dekadach i o dzisiejszej działalności KRD rozmawiamy z jej przewodniczącym mgr. inż. Rafałem Ramutem.
Dwadzieścia lat minęło, a u doktorantów, chciałoby się powiedzieć, bez zmian.
Nie zgodzę się, uważam, że jednak sytuacja uległa radykalnej zmianie. Doktorant, który dwadzieścia lat temu zaczynał kształcenie, nie miał zagwarantowanego stypendium, tworzono listy rankingowe i tylko niektórzy na ich podstawie otrzymywali wsparcie. Dziś stypendium zapewnione ma już każdy. Co do wysokości, oczywiście, stypendia powinny być wyższe i o to, jako KRD, cały czas walczymy. To tylko jeden z wielu przykładów zmian.
W 2006 roku, kiedy powstawała Reprezentacja, pisaliśmy na łamach FA: „Dotychczas ta dość liczna, bo 30-tysięczna grupa o niejasnym statusie pomiędzy pracownikiem naukowym a studentem, balansowała na krawędzi życia akademickiego. Z jednej strony byli studentami, co wiązało się z pewnymi przywilejami, a z drugiej mieli obowiązek prowadzenia zajęć, za które zazwyczaj nie otrzymywali wynagrodzenia. Jako studentom przysługiwało im prawo do stypendiów, ale zwykle nie było na nie pieniędzy. Jednak nie mieli swoich przedstawicieli w ważnych instytucjach akademickich. Zmieniła to nowa ustawa, wprowadzając przedstawicieli doktorantów do Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego. i Nauki. Teraz sami doktoranci zjednoczyli się, wyłaniając swoją reprezentację”. Sam pan widzi, minęły lata, a status doktoranta nadal nieuregulowany, z pieniędzmi też nie jest najlepiej.
Naprawdę mamy z czego być dumni. Spójrzmy na listy rankingowe projektów zakwalifikowanych do finansowania przez Narodowe Centrum Nauki (niedawno pisaliśmy o Natalii Matiaszczyk, doktorantce z Uniwersytetu Łódzkiego, która sięgnęła po grant OPUS, zajmując jedno z dwóch pierwszych miejsc na liście rankingowej – dop. MK). Jest cała grupa doktorantów, którzy realizują projekty na naprawdę światowym poziomie, publikują wyniki w zagranicznych czasopismach z wysokim impaktem. Podobnie w Narodowym Centrum Bada i Rozwoju, które finansuje granty LIDER UP. Doktoranci wchodzą także w skład zespołów realizujących granty European Research Council. Oczywiście, są wyzwania, ale na pewno jest dużo lepiej niż jeszcze 20 lat temu. Nie zgadzam się też z narracją, że doktorant jest pomiędzy studentem a pracownikiem. Od kiedy stoję na czele KRD, na spotkaniach, czy to w Sejmie, czy w ministerstwie, zawsze podkreślam, że jesteśmy doktorantami, nie studentami i nie pracownikami.
Jak zmieniła się KRD przez te dwie dekady?
Zaczynaliśmy od stworzenia reprezentacji na poziomie krajowym, potem nastąpiła instytucjonalizacja, uzyskaliśmy osobowość prawną i ustawowe podstawy finansowania. Były po drodze różnego rodzaju zawirowania, problemy, ale również dzięki nim staliśmy się naprawdę dojrzałym organizmem. Gdybym miał powiedzieć, co odróżnia dzisiejszą KRD od tej z 2006 roku, to po prostu to, że mamy teraz swoje miejsce przy stole. Naszym zadaniem jest zadbanie o to, żeby ta obecność przekładała się na konkretne rozwiązania.
Który moment z tych dwóch dekad uznałby pan za kluczowy?
Przez tych dwadzieścia lat przewinęły się przez KRD setki, jak nie tysiące osób, mieliśmy w tym czasie 16 przewodniczących, bez tych ludzi, bez ich wiedzy, zaangażowania nie zbudowalibyśmy takiej solidnej konstrukcji, jaką dzisiaj możemy się pochwalić.
Nasza historia ma kilka aktów. Na początku, jak to zwykle bywa, musiał nastąpić „wielki wybuch”. Pojawiliśmy się w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Bez tego umocowania, bez prawnej „widoczności” dalsze działania byłyby z pewnością utrudnione. Kolejnym etapem było współtworzenie reform w 2018 roku. Zdiagnozowaliśmy, co nie funkcjonuje i wypracowaliśmy nowy model kształcenia doktorantów. To było przejście ze starego do nowego świata, w którym realia całkowicie się zmieniły.
Siłą organizacji, która napędzała kolejne kadencje, były próby kryzysowe, jak choćby pandemia, z których, według mnie, wyszliśmy obronną ręką i wróciliśmy do normalnego działania. Ostatnia odsłona to jest już dojrzała organizacja. Mamy 2026 rok, procedujemy kolejne zmiany ustawowe, udało się z powodzeniem dokończyć kwestie zapomóg doktoranckich, stworzyliśmy wzorcowy regulamin dla dyrektorów szkół doktorskich. Ta dojrzałość objawia się między innymi tym, że czujemy się równymi partnerami, nie jesteśmy kimś gorszym tylko dlatego, że brakuje nam przed nazwiskiem stopnia czy tytułu naukowego. Jesteśmy świadomym partnerem, którego się szanuje i ten szacunek odwzajemniamy. To bardzo ważne w pracach nad nowymi uregulowaniami, gdzie wszystkie grupy akademii mają swoje postulaty i kluczowe jest osiągnięcie kompromisu. Bez partnerstwa i wzajemnego szacunku przy tym stole byłoby to trudne.
Macie też silne zaplecze eksperckie.
To prawda, zostaliśmy zaproszeni przez Komisję Ewaluacji Nauki do oceny szkół doktorskich. Jako ciekawostkę dodam, że członkowie KEN regularnie korzystają i z tego co wiem chwalą sobie podręcznik do ewaluacji, który stworzyli.. ówcześni doktoranci.
Co dzisiaj oferuje doktorantom KRD? Na co mogą liczyć z waszej z strony?
Staramy się trafiać do całego środowiska, bo doktoranci są różnorodną grupą, reprezentują różne dyscypliny, wywodzą się z różnych jednostek, są osoby od razu po studiach, ale i takie, które później dołączają na doktorat, są doktoranci, którzy założyli już rodziny, mają dzieci, i tacy, którzy żyją sami. Każdy ma inne potrzeby.
Jedną z naszych sztandarowych inicjatyw jest darmowa pomoc psychologiczna. Żyjemy w świecie dynamicznych zmian, nie ma czasu na wypoczynek, reset. Rozmawiamy z doktorantami z całej Polski i wiemy, że ta pomoc jest im w obecnej rzeczywistości niezwykle potrzebna.
Inny projekt to „Beyond the PhD”. Myśl przewodnia jest taka, że doktorat nie musi się kończyć na akademii. Wachlarz możliwości jest bardzo szeroki. Nie chcemy, żeby doktorant po obronie zastanawiał się, czy jego kompetencje są przydatne. Chcemy, żeby był łakomym kąskiem na rynku pracy. Dlatego wyposażamy go w niezbędne umiejętności, tworzymy przestrzeń na szkolenia, ale także sieciujemy z kolegami i koleżankami z zagranicznych ośrodków, ostatnio z ETH Zurich. Dzięki temu, jeszcze nie wiedząc, jak potoczy się życie, zdobędzie atuty, które wzbogacą jego CV.
Oferujemy także pomoc prawną. Liczymy, że wkrótce Rzecznik Praw Doktoranta zostanie umocowany w ustawie. Spraw wpływa naprawdę bardzo dużo i, co ważne, jeszcze nie zdarzyło się, żeby któraś uczelnia czy jednostka kształcąca w szkole doktorskiej zlekceważyła głos naszego rzecznika.
I jeszcze jedna rzecz – KRD 360. W ramach tego projektu rozwijamy zaplecze eksperckie w środowisku doktoranckim. Monitorujemy zmiany prawne, proces ewaluacji szkół doktorskich, analizujemy umiędzynarodowienie kształcenia doktorantów, prowadzimy edukację w zakresie samorządności, funkcjonowania szkół doktorskich i rozwoju osobistego młodych naukowców. KRD 360, czyli non stop, okrągły rok, KRD rządzi.
Doktorant – to brzmi dzisiaj dumnie?
Brzmi dumnie, ale ta duma nie wynika z samego statusu, lecz z jakości pracy, którą wykonujemy. Doktorat to kilka lat wymagającej pracy badawczej, rozwijania wiedzy, brania odpowiedzialności za jakość badań. Jesteśmy z tego dumni, ale nie może to jednocześnie oznaczać zgody na złe warunki kształcenia czy pracy. Jeżeli wymaga się od nas wysokiej jakości badań, to należy stworzyć odpowiednie do tego warunki.
Temat doktorantów silnie wybrzmiał na proteście „3% PKB na naukę”. W odpowiedzi na petycję ministerstwo napisało, że „w wyniku reformy systemu szkolnictwa wprowadzono nowy model kształcenia doktorantów, który poprawił status materialny doktorantów jako grupy”.
Oczywiście, punkt widzenia zależy od punktu siedzenia. Jeśli porównamy obecną sytuację z latami, kiedy tylko niektórzy dostawali stypendium, to jest progres. Nasza strategia zakłada podniesienie stypendiów. Przed oceną śródokresową stypendium powinno wynosić 37% wynagrodzenia profesora, ale nie mniej niż płaca minimalna. Po ocenie powinno to być 57% wynagrodzenia profesora z gwarancją, że nie spadnie poniżej przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z trzeciego kwartału poprzedniego roku. Cały czas prowadzimy w tym zakresie dialog z ministerstwem, jesteśmy dobrej myśli.
Na Uniwersytecie Jagiellońskim już podniesiono – do 4 tys. zł brutto. To historyczna podwyżka – po raz pierwszy od momentu utworzenia szkół doktorskich wartość stypendiów wzrosła nie w wyniku podniesienia pensji profesorskiej, lecz decyzji władz tej uczelni.
Przyklaskujemy każdej takiej inicjatywie. Pogratulowałem zresztą przewodniczącej samorządu doktorantów na UJ doprowadzenia tej sprawy do oczekiwanego finału. Pamiętajmy jednak, że Uniwersytet Jagielloński, a także Uniwersytet Warszawski, który wcześniej także podniósł tę kwotę, to dwie największe uczelnie w Polsce. Subwencje, które dostają, pozwalają na taki ruch z ich strony. W mniejszych ośrodkach, z tego co słyszymy od doktorantów, rektorzy nie mają już z czego podnosić. Wprawdzie obecna ustawa mówi tylko o minimalnych kwotach stypendiów, nie wyznacza limitów, więc na dobrą sprawę wyższe stypendia można by wypłacać już dziś wszędzie, tylko pytanie, z czego? Dlatego w ślad za naszymi propozycjami muszą pójść dodatkowe środki, bo inaczej uczelnie nie będą w stanie ich wypłacać.
Nie boicie się, że takie jednostkowe przypadki będą dzieliły środowisko na lepiej opłacanych i uboższych doktorantów?
Z takim podziałem już mamy do czynienia, bo instytuty PAN są dużo gorzej traktowane niż uczelnie, również jeśli chodzi o prawa doktorantów. Niezbędne jest wprowadzenie ustawowych zmian, które by znormalizowały te nierówności. O to walczymy, zależy nam na integracji doktorantów, a nie na ich dzieleniu. Sądzę, że środowisko jest na tyle dojrzałe, że doskonale to rozumie.
Za tydzień świętujecie jubileusz 20-lecia KRD. Co przygotowaliście na tę okazję?
Chcemy przede wszystkim zaprosić wszystkich, którzy przez te dwie dekady tworzyli KRD. Podziękujemy im za to co zrobili, ale też zastanowimy się nad przyszłością organizacji. To ma być prawdziwe święto doktorantów. Zaczniemy 16 października od podsumowania dotychczasowej działalności. Następny dzień rozpoczynamy od wizyty w Sejmie, gdzie odbędą się trzy panele z udziałem przedstawicieli świata nauki i biznesu. W popołudniowej części czeka nas z kolei wielka gala na Zamku Królewskim w Warszawie. Po niej w Arkadach Kubickiego przyznamy nasze coroczne nagrody środowiskowe ProDok za najbardziej prodoktoranckie inicjatywy. To wyróżnienia instytucjonalne, ale w tym roku po raz pierwszy wręczymy też nagrody indywidualne Young Researchers. I zapewniam, że nie jest to jedyna niespodzianka, którą przygotowaliśmy na jubileusz.
Rozmawiał Mariusz Karwowski
Przewodniczący Krajowej Reprezentacji Doktorantów 2006–2026:
2006 – Aleksander Anikowski
2007 – Rafał Ruzik (do 10 marca – Iwona Kasprzyk-Młynarczyk)
2008 – Paweł Kos
2009 – Piotr Koza
2010–2011 – Kinga Kurowska
2012–2013 – Robert Kiliańczyk
2014 – Marta Dendys
2015–2017 – Michał Gajda
2018 – Ewelina Pabjańczyk-Wlazło
2019 – Łukasz Kierznowski
2020 – Aleksy Borówka
2021–2022 – Jarosław Olszewski
2023–2024 – Michał Klimczyk
2025 – Anna Nieczaj
2026 – Rafał Ramut
Doktorant różni się od pracownika jedynie tym, że zamiast wynagrodzenia za pracę, otrzymuje stypendium, które zobowiązuje go do tego by cały swój czas poświęcał realizacji projektu.
Tak przynajmniej być powinno ;-)
KRS nie zrobiła nic w kwestii finansowania szkół doktorskich uczelni artystycznych, które otrzymują w rezultacie odmiennych współczynników algorytmu ponad trzy razy mniej niż uczelnie podlegające MNiSW. To patologiczna sytuacja, która np. w Akademii Muzycznej w Bydgoszczy doprowadziła do zawieszenia rekrutacji. Akademia Muzyczna w Katowicach nigdy nie otworzyła szkoły doktorskiej, a ASP w Warszawie ją zamknęła.
Piękny młody tuman którym można manipulować ile wlezie. Tak pomógł dostać doktorantom umowy o pracę że stare dziadki profesorowie dostali podwyżki pensji. Nauczyli się że do polityków trzeba się uśmiechać i nie ma znaczenia czy to są komuniści z prawicy czy lewicy a wtedy wszystko staje się możliwe. Dostęp do koryta na państwowym, zero korzyści dla kogokolwiek z takiej pracy. Kasa przepalona lub rozkradziona w milionach. W sądach niewinny złodziej bo stać go na łapówki lub prawników którzy będą kręcić i kłamać. Tak się żyje w bananowej republice. Byle okradać obywateli z ich podatkow na nikomu potrzebne fanaberie. I tak się kręci w Polsce ludowej 20 lat Pis-PO. Ostatnio Tusk daje wszystkim kasę i podwyżki bo za rok wybory które może przegrać a wtedy kasa się urwie z publicznego. A młodym doktorantom nawet nie współczuję ich losu. Jak mają mentalność niewolnicza i dają się wykorzystywać to ich problem nie mój.
Świat jest otwarty można w krajach zachodnich robić naukę niz w skansenie komuny i ciemnogrodzie katolickim.
Redakcji gratuluję trafnego wyboru tytułu rozmowy. Może jeszcze dodajcie, że niebo jest niebieskie, trawa jest zielona, piłka jest okrągła, a bramki są dwie.
Proponuję połowę środków finansowych przekazywanych do NCN skierować na wynagrodzenia dla młodych doktorantów, którzy powinni być zatrudnieni na stanowisku asystenta w uczelniach. Oni są przyszłością polskiej nauki i szkolnictwa wyższego.
I po doktoracie na reke dostana 600 pln mniej niż przed (bo stypendia nie są opodatkowane i szusowane) :)
Doktorant
Na tej prestiżowej Gali to miłe widziani są wszyscy, tylko nie doktoranci. Będą politycy, ministrowie, fajnie... A doktorant mógł być JEDEN na całą jednostkę. To mówi wiele o prawdziwych zainteresowaniach pana Rafała. Zachęcam jakąś kontrolę KRD w kontekście finansowym, bo coś tu jest bardzo nie tak ;)
KRD to, moim zdaniem, przede wszystkim grupa znajomych — podobnie zresztą jak wiele samorządów doktoranckich czy studenckich — skupiająca niespełnionych pseudopolityków, którym bardziej zależy na autopromocji, budowaniu własnej pozycji i zdobywaniu kolejnych stanowisk niż na rzeczywistym reprezentowaniu środowiska doktorantów czy prowadzeniu działalności naukowej.
Niestety, odnoszę wrażenie, że w środowisku doktoranckim dominują dwa podejścia. Z jednej strony są osoby, których działalność samorządowa zwyczajnie nie interesuje, ponieważ wolą poświęcać swój czas na prowadzenie badań naukowych, rozwój zawodowy czy pracę w przemyśle. Z drugiej strony mamy osoby, które traktują doktorat jako przedłużenie studiów i kolejną okazję do budowania własnej rozpoznawalności, zdobywania kontaktów oraz promowania siebie. Nierzadko są to ci sami ludzie, którzy wcześniej aktywnie działali w samorządach studenckich i po prostu kontynuują tę ścieżkę na kolejnym etapie edukacji.
W efekcie powstaje mnóstwo inicjatyw, których rzeczywista wartość dla doktorantów jest co najmniej dyskusyjna. Nie brakuje konferencji, spotkań, wydarzeń, oficjalnych komunikatów, zdjęć i nieustannej autopromocji. Brakuje natomiast konkretnych działań i wymiernych rezultatów w sprawach, które faktycznie mają znaczenie dla zdecydowanej większości doktorantów.
Niskie stypendia, coraz większe wymagania, niewystarczające finansowanie badań, konieczność łączenia doktoratu z pracą zarobkową czy brak realnego wsparcia młodych naukowców — to problemy, które od lat pozostają nierozwiązane. Jednocześnie trudno nie zauważyć pewnego paradoksu: na organizację kolejnych wydarzeń, imprez czy juwenaliów środki finansowe potrafią się znaleźć, natomiast na rzeczywiste potrzeby naukowe doktorantów pieniędzy ciągle brakuje.
Trudno mi również oprzeć się wrażeniu, że część działaczy świadomie unika poruszania niewygodnych tematów i wchodzenia w konflikt z władzami uczelni czy ministerstwem. Być może wynika to z faktu, że działalność samorządowa bywa traktowana jako sposób na zbudowanie relacji, które w przyszłości mogą przełożyć się na zatrudnienie na uczelni, stanowisko w administracji publicznej czy dalszą karierę w strukturach związanych ze szkolnictwem wyższym. W takiej sytuacji pojawia się zasadnicze pytanie: czy interes doktorantów rzeczywiście jest najważniejszy, czy może schodzi na dalszy plan, gdy zaczyna kolidować z osobistymi ambicjami działaczy?
Osobną kwestią jest wybór obecnego przewodniczącego KRD. W mojej ocenie nie był on rezultatem szczególnych kompetencji czy osiągnięć, lecz przede wszystkim efektem układu sił pomiędzy kandydatami. Z tego, co mi wiadomo, dwóch pozostałych kandydatów rywalizowało ze sobą, natomiast obecny przewodniczący zdołał porozumieć się z jednym z nich, co ostatecznie zapewniło mu zwycięstwo. Nie dostrzegam przy tym szczególnych kompetencji, które uzasadniałyby powierzenie mu funkcji reprezentanta całego środowiska doktoranckiego.
Osobiście, jako doktorant, opowiadałbym się nawet za likwidacją KRD w jej obecnej formule. Nie widzę wystarczającego uzasadnienia dla utrzymywania rozbudowanych struktur, które w mojej ocenie nie przekładają się na rzeczywistą poprawę sytuacji doktorantów. Szczególnie kontrowersyjna jest dla mnie kwestia wynagrodzeń wypłacanych osobom ze ścisłego kierownictwa KRD, w tym przewodniczącemu. Skoro organizacja ma reprezentować interesy doktorantów, powinna przede wszystkim wykazywać się konkretnymi osiągnięciami na ich rzecz, a nie skupiać na podtrzymywaniu własnych struktur i promowaniu swoich przedstawicieli.
Na koniec polecam również przeanalizować historię przewodniczących KRD. Ilu z nich rzeczywiście ukończyło doktorat i uzyskało stopień doktora? Ilu kontynuowało działalność naukową, a ilu znalazło zatrudnienie w administracji uczelnianej, ministerstwach lub innych instytucjach związanych ze szkolnictwem wyższym?
Bo ostatecznie warto zadać sobie jedno podstawowe pytanie: czy KRD istnieje przede wszystkim dla doktorantów, czy może doktoranci są jedynie pretekstem do istnienia KRD i budowania karier jej działaczy?
"W mojej ocenie nie był on rezultatem szczególnych kompetencji czy osiągnięć, lecz przede wszystkim efektem układu sił pomiędzy kandydatami" - nihil novi, jak to w polityce, wybory niezbyt związane są z kompetencjami, wcześniejszym zaangażowaniem, zasługami itd., ważne są układy, znajomości, kto ile osób przyprowadzi na głosowanie itd. Koszmar dla przeciętnego człowieka.
+1
I dlatego oburzające są próby zwiększania udziału samorządów w wyborach rektora czy senatu. Samorządy są opanowane przez młodych politykierów zajmujących się autopromocją i zwykle dyspozycyjnych wobec uczelnianej grupy trzymającej władzę.
Odnośnie pieniędzy, na uczelniach jest tak samo jak wszędzie: są pieniądze na splendor, nie ma pieniędzy na codzienne funkcjonowanie. Pokazówka dla mediów i władz - bo telewizja pokaże juwenalia czy pierdo-konferencję, ale nie pokaże młodego naukowca rezygnującego z doktoratu, bo trzeba iść do prawdziwej pracy, by zapłacić czynsz.
+1
U mnie na poziomie uczelni w Samorządzie Doktoranckim nie ma ani jednej osoby z choć jednym cytowaniem w GS :))))
Jako pracownicy na państwowym doktoranci mieliby przynajmniej minimalną. Ale to ani tej "reprezentacji" ani "lewicowego ministra" nauki niespecjalnie obchodzi. Już rady narodowe w PRL miały więcej siły przebicia.
"jesteśmy doktorantami, nie studentami i nie pracownikami"
Niestety, mimowolnie to zdanie przyklaskuje sytuacji formalnej doktorantów.
Zawieszenie w nicości prawnej - brak umowy, wynagrodzenia. Okres przedłużenia kształcenia to kolejne kuriozum, podobnie jak czas od złożenia rozprawy, aż do obrony i nadania stopnia.
Staż pracy, który de facto nie liczy się do niczego poza dodatkiem stażowym (o ile pracuje się dalej w budżetówce...). Ustawa 2.0 ciągle jest "niżej" niż KP. Naliczany w wymiarze 4 lat, mimo że promil osób broni doktorat w takim czasie, w dodatku dopiero po obronie. Dlaczego nie po odbyciu "podstawowego" kształcenia?
Oczywiście nikt nie liczy, że KRD rozwiąże te istotne problemy. Kariera polityczna sama się nie zbuduje. A na tym "decydentom" tego gremium zależy.
Szkoła doktorska i robienie doktoratu ma służyć nauczeniu się jak robić dobra naukę.
Tymczasem doktoranccy samorządowcy u mnie na uczelni to głównie ekipa koniunkturalistów, którzy są bardziej zainteresowani zdjęciem z rektorem niż odkryciem czegokolwiek - zauważalna część z nich potem znajduje zatrudnienie w administracji. Mam nadzieje ze w KRD jest inaczej.
Proponuje żeby w samorządach doktorantów nie było nikogo bez przynajmniej jednej pracy w Q1, pierwszoautorskiej.
Proszę odpowiedzieć w takim razie jak to możliwe, ży jest mnóstwo doktorów zwłaszcza w ostatnich latach, którzy uzyskiwali te tytuły w 3 mce do roku. Za czasów PiS w Akademii Sztuki Wojennej doktoraty rosły jak grzyby po deszczu.