Sprawy nauki

18 Października

Rozwarstwienie klasowe w polskiej akademii?

Przez długi czas nie miałam nic wspólnego z polską akademią. Dopiero ostatnio zaczęłam bliższą współpracę i włos mi się zjeżył na głowie, kiedy zaczęłam słuchać, co się dzieje nad Wisłą. Nie mówię tylko o nakładach na naukę, ale o kulturze akademickiej. Wydaje mi się, że to się okropnie pogorszyło od czasu, kiedy pracowałam w Polsce – mówi prof. Paulina Kewes z Jesus College w Oksfordzie.

Prof. Paulina Kewes zajmuje się literaturą, historią, i myślą polityczną wczesnonowożytnej Anglii. Ukończyła Wydział Filologii Angielskiej na Uniwersytecie Gdańskim, doktorat zrobiła na Uniwersytecie Oksfordzkim. Od ponad dwudziestu lat pracuje w Wielkiej Brytanii, obecnie w Jesus College w Oksfordzie. Należy do Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. 

Wprawdzie nie starałaś się do tej pory o grant ERC, ale masz na koncie wiele innych, zarówno brytyjskich, jak i amerykańskich, pracujesz w renomowanym ośrodku naukowym za granicą. Czy odnajdujesz siebie w raporcie Natalii Letki, Marcina Nowotnego i Piotra Sankowskiego, który wczoraj opublikowaliśmy?

Niestety tak.

Jak polska akademia wygląda z oksfordzkiej perspektywy?

Przede wszystkim dostrzegam zupełnie niepotrzebną, a wręcz szkodliwą hierarchię uczelni, co jest częściowo pochodną reformy Gowina. Dzięki sukcesom na olimpiadach przedmiotowych mogłam studiować jakąkolwiek filologię gdziekolwiek bym chciała w Polsce, ale zdecydowałam się zostać w Gdańsku. To był rok 1983. Do głowy mi wtedy nie przyszło, że idę na jakąś trzeciorzędną uczelnię. Teraz, jeśli ktoś jest z Torunia, Opola czy choćby Gdańska, patrzy się na niego jakby był obywatelem drugiej czy trzeciej kategorii.

Inna sprawa to hierarchia wewnętrzna. Ktoś bez habilitacji – która notabene powinna być jak najszybciej zniesiona – jest traktowany gorzej niż kiedy ja byłam świeżo upieczoną magistrantką i asystentką. Jakiś czas temu na konferencji spotkałam kilkoro Polaków, którzy w żartobliwie gorzkim tonie rozmawiali o swojej sytuacji w pracy, określając ją w kategoriach hołdu lennego.

Nie wspomnę już o wszechobecnej biurokracji. Kiedy polscy koledzy opowiadają mi, ile czasu stracili na kupno myszki do komputera z własnego grantu i nic z tego nie wyszło, bo nie dostali zgody od odpowiedniej osoby, ręce mi opadły. To wszystko układa się w jakiś szerszy obraz, nienastrajający zbyt optymistycznie. Współpracuję teraz z polskimi badaczami i widzę, jak ogromną wiedzą dysponują, a jednocześnie w jak niesamowicie ciężkich warunkach pracują. Nie mam przy tym na myśli jedynie uposażenia. Chodzi mi o atmosferę, o tym, że starsi naukowcy ich nie wspierają, a wręcz terroryzują, i podobnie dzieje się z doktorantami. To jest po prostu przytłaczające. Zarówno ja, jak i moi koledzy w Oksfordzie bardzo często robimy o wiele więcej niż się od nas wymaga, bo chcemy, bo uważamy, że kilka spotkań więcej z danym studentem naprawdę może mu pomóc, bo wreszcie wierzymy, iż przeprowadzenie próbnej rozmowy kwalifikacyjnej zwiększy szanse niedawnej doktorantki na zdobycie stałej pracy. Ale gdy słyszę o kilkuset nadgodzinach, żeby dorobić i groźbie, że jak się ich nie weźmie, to zostanie się wyrzuconym, to nie wiem, jak na to zareagować.

Dlaczego jesteś przeciwniczką habilitacji?

Habilitację jako formalny etap w karierze należy zlikwidować, a jednocześnie zachęcić uczonych do publikowania kolejnej książki w jak najlepszym wydawnictwie i w miarę możliwości w języku obcym. Sam proces recenzyjny przed przyjęciem do druku jest oceną jakości danej pracy. Rozmawiam z naukowcami z Polski, którzy kończąc habilitację mówią: wydam tu i tu, bo tam wyjdzie najszybciej. Paranoja! Cały czas trwają spory, co jest wskaźnikiem jakości badań. Jednak na pewno nie jest nim opinia kilku często blisko skoligaconych recenzentów zatwierdzonych przez radę wydziału. Anonimowi recenzenci dla wydawcy będą o wiele bardziej obiektywni. Przecież celem recenzji nie powinno być wyeliminowanie kogoś – by nie użyć bardziej kolokwialnego słowa – tylko pomoc. Na zasadzie: jeśli jakiś projekt jest naprawdę dobry, jak można go jeszcze ulepszyć?

Co jeszcze wprawia cię w osłupienie, gdy patrzysz z boku na polską akademię?

To że tak niewiele osób z Polski, które świetnie znają angielski, publikuje w tym języku. Robią habilitację po polsku, choć tematyka z pewnością zaciekawiłaby czytelnika na Zachodzie. Dlaczego? Bo łatwiej to będzie wydać, bo recenzenci często nie znają angielskiego, bo komuś się może nie podobać, że jest po angielsku? Trudno mi to zrozumieć. Swoją magisterkę pisałam po angielsku, od samego początku publikowałam po angielsku, w życiu nie napisałam nic po polsku. Dlaczego zaczęliście się tak zamykać we własnym kręgu? Nie mówię tu o naukach ścisłych, ale dlaczego na przykład o historii Polski na Zachodzie piszą niemal wyłącznie brytyjscy uczeni, a ich książki tłumaczone są na polski? Przecież powinno być odwrotnie: to polskie prace o Polsce powinny być wydawane po angielsku!

Czy mimo to polscy naukowcy mogą się porównywać z zachodnimi?

Polscy badacze nie powinni mieć kompleksów wobec kolegów z Zachodu, mogą im dorównać, choć to w dużej mierze zależy od tego, w jakim systemie się kształcą. Kiedy studiowałam na gdańskiej anglistyce, w latach osiemdziesiątych, byłam wychowywana na zasadzie: „wszystko możesz”. Wysyłano mnie na staże zagraniczne, zachęcano, bym publikowała w języku angielskim. Kiedy jeździłam na wymiany czy stypendia nie czułam się gorsza. Mam wrażenie, że to się w ostatnich latach posypało. Początkujący badacze, szczególnie w naukach humanistycznych i społecznych, wydają się mieć o wiele mniej niezależności w wyborze tematu badań i nie otrzymują odpowiedniego wsparcia od akademickiej starszyzny. Zupełnie jakby nastąpiło w polskiej akademii swoiste rozwarstwienie klasowe.

Niedawno o tym, jak powinno to wyglądać, napisałaś na swoim profilu w serwisie X.

Powtórzę się, ale uważam, że w Polsce brakuje odpowiedniego wsparcia dla badaczy, szczególnie tych młodych i nie z Warszawy czy Krakowa. Przez długi czas nie miałam nic wspólnego z polską akademią. To się wiązało z jednej strony z tym, że moja działka to literatura angielska, a z drugiej – nikt z Polski moją pracą się nie interesował. I dopiero ostatnio przy projekcie o kulturze parlamentarnej zaczęłam bliższą współpracę z Polską – porównuję kulturę parlamentarną Polski i Litwy z tą w Anglii, Szkocji i Irlandii w XVI i XVII wieku. I włos mi się zjeżył na głowie, kiedy zaczęłam słuchać, co się dzieje nad Wisłą. Nie mówię tylko o pieniądzach, nakładach na naukę, ale o kulturze akademickiej. Wydaje mi się, że to się okropnie pogorszyło od czasu, kiedy pracowałam w Polsce (do 1991 roku – przyp. MK).

Twój wpis pojawił się tuż po tym, jak ogłoszono wyniki ERC Starting Grants. Sam Oxford dostał sześć takich grantów, do Polski trafiły zaledwie dwa. W całej historii ERC odstajemy nawet od Portugalii.

Patrząc przez pryzmat „mojego” Oksfordu, widzę, do jakiego stopnia wspiera się naukowców w staraniach o granty. Co roku wypełniamy krótką ankietę dotyczącą tego, nad czym obecnie pracujemy, co wyszło w druku, co planujemy opublikować, ale też czy staraliśmy się bądź będziemy się starać o granty i czy pomogłoby nam spotkanie z tzw. research facilitator. Każdy instytut ma taką osobę. Jest ona zatrudniona w specjalnym dziale wspomagającym pisanie wniosków o granty, pomaga zdecydować, który grant byłby najlepszy dla projektu, nad którym się pracuje, spotyka się z badaczem osobiście lub online, prezentuje wnioski, które odniosły sukces w tej dziedzinie. Ponieważ pisanie takiego wniosku jest bardzo czaso- i pracochłonne, można się również ubiegać o redukcję zajęć w roku, w którym zamierzamy ubiegać się o grant.

Na Uniwersytecie Oksfordzkim w każdym instytucie jest ktoś, kogo zadaniem – i administracyjną funkcją – jest bycie liderem, jeśli chodzi o badania naukowe. Taka osoba jest jedną z nas, sami ją wybieramy. Nie tylko koordynuje i przygotowuje raport o badaniach w danym instytucie, ale również udziela wielorakiej pomocy kolegom i koleżankom. Zazwyczaj jest to ktoś wybitny w swojej dziedzinie, kto ma na koncie sporo zdobytych grantów.

Jak wspomniałam, prowadzę teraz międzynarodowy, interdyscyplinarny projekt o kulturze parlamentarnej we wczesno nowożytnej Europie i na świecie. Nasza liderka, wiedząc o tym, napisała do mnie, że to kapitalny projekt i zasugerowała, bym starała się o grant ERC. Sam fakt, że jesteś zachęcany do czegoś takiego, już cię wzmacnia. Mamy również system mentoringu dla młodszych badaczy. Kiedy dostaje się pracę w Oxfordzie, ktoś z dłuższym stażem zostaje przydzielony jako mentor, spotyka się z tobą, rozmawia o tym, co planujesz robić, jak i kiedy starać się o granty itd. Mamy też coś podobnego dla doktorantów i pracowników na tymczasowych kontraktach – to właśnie będzie jedna z moich funkcji przez najbliższe dwa lata. Uważam, że Oksford wypracował dobry model wspomagania badaczy na każdym szczeblu, ale cały czas staramy się go ulepszać.

Jaka idea stoi w Oksfordzie za motywowaniem do pozyskiwania grantów?

Granty są powodem do dumy nie tylko dla konkretnego uczonego, jego grupy badawczej i instytutu, ale i całej społeczności w college’u. Na początku każdego trymestru mamy „u Jezusa” małe przyjęcie, na którym „chwalimy się” swymi osiągnięciami z ostatnich kilku miesięcy – może to być artykuł w prestiżowym piśmie, grant, wybór na członka Royal Society. Zwyczaj ten ma już wieloletnią tradycję, zakorzenił się i jest bardzo budujący. Człowiek czuje, że jest częścią prawdziwej wspólnoty – są tam ludzie młodzi i starzy, bardzo młodzi wykładowcy na pól etatu i emerytowani profesorowie. Spotykamy się nie tylko z ludźmi ze swojej działki, ale też z innych dyscyplin. Dzięki temu wiem, że szef mojego college’u dostał grant na interdyscyplinarne badania o tym, jak sztuczna inteligencja jest wykorzystywana w Internecie, by oddziaływać na dzieci, a koleżanka będzie prowadziła nowatorskie badania nad rakiem.

Pytasz o ideę, odpowiem tak: starałam się o duży grant dla wolnego strzelca z Leverhulme Trust – otrzymuje takowe zaledwie garstka ludzi w Wielkiej Brytanii. Dostałam go i przez trzy lata mogłam poświecić się pracy nad książką o sukcesji tronu w Anglii okresu Reformacji. Ale nie ma mowy, bym zdobyła ten grant bez pomocy naszego research facilitatora i bez wsparcia kolegów i koleżanek – anglistów, historyków, politologów, którzy czytali mój wniosek i sugerowali zmiany. Zresztą rozmawiam i koresponduję z nimi regularnie, gdy pracuję nad książką czy artykułem. W Polsce, przynajmniej jeśli chodzi o nauki humanistyczne, zdaje się to być rzadkością: ludzie piszą sami, nie współpracują ze sobą, nie zwracają się o radę. Nieczęsto pojawiają się podziękowania dla innych naukowców za wsparcie czy za przeczytanie wcześniejszej wersji artykułu czy książki. Niezmiernie mnie to dziwi, bo nie wyobrażam sobie pracy badawczej bez ciągłych dyskusji z kolegami, wymiany pomysłów, wzajemnej pomocy i przyjaźni.

Nierzadko słyszę, że lepiej nie dawać wniosku do przeczytania, bo ktoś może ukraść pomysł.

To bezsens! Jak ktoś mógłby ukraść pomysł w twojej własnej instytucji? Albo ktoś, komu się wniosek pokazało? W życiu o czymś takim nie słyszałam. A poza tym, jak można przygotować naprawdę dobry wniosek o grant, jeżeli nie zrobiło się kwerendy, nie dyskutowało się o nim, nie rozmawiało z innymi uczonymi. W pracy nad moją książką ważnym wątkiem jest papieska ekskomunika Henryka VIII. Byłam przekonana, że muszą być krocie opracowań na ten temat. Bo przecież Henryk VIII to najczęściej opisywany monarcha angielski… A jednak nie mogłam znaleźć ani jednego artykułu poświęconego temu zagadnieniu. Zwróciłam się więc do kilku sławnych historyków tego okresu – niektórych wcześniej nie znałam. Wszyscy natychmiast odpowiedzieli, potwierdzając, że rzeczywiście jest to zadziwiająca luka! Jeden dodał: masz rację, nawet sam myślałem, żeby coś z tym zrobić. Teraz piszę artykuł o genezie i konsekwencjach ekskomuniki  z młodszym kolegą historykiem, z którym zgadaliśmy się przy kolacji i okazało się, że byłby zainteresowany współpracą, a ma dostęp do archiwów we Włoszech, w których ja nie byłam. W maju wygłaszamy wspólnie referat w Instytucie Badań Historycznych w Londynie. I nikt się nie dziwi, że ta dwójka ludzi, Polka i Anglik, anglistka i historyk, zdecydowali się coś razem napisać.

Co byś poradziła naukowcom z Polski piszącym wniosek o europejski grant?

By skoncentrować się na projekcie, przedyskutować go ze specjalistami w swojej dziedzinie na Zachodzie – tutaj ludzie są naprawdę chętni poradzić, porozmawiać, skontaktować z innymi ekspertami. Niestety, jak  widać na przykładzie ERC, nie tylko w Polsce pokutuje przekonanie, że im bardziej skomplikowana struktura wniosku i im więcej rubryk, tym łatwiej będzie go miarodajnie ocenić. Nic bardziej mylnego. W przypadku grantu Leverhulme Trust, o którym wspomniałam, była w zasadzie tylko jedna rubryka: wytłumacz w dwóch tysiącach słów, co i dlaczego chcesz zrobić w tym projekcie. Oczywiście, trzeba załączyć CV, listę publikacji, streszczenie projektu, ale podstawą oceny jest jasno sformułowany opis projektu. I o to chodzi, żeby nie marnować czasu ślęcząc nad wnioskiem, zamiast myśleć o projekcie. Mnie pisanie tego wniosku pomogło w pracy nad książką.

Pisałaś na X, że chętnie pomożesz decydentom w Polsce w uzdrawianiu systemu nauki. Od czego byś zaczęła?

Zdaję sobie sprawę z tego, że akademikom w Polsce za mało się płaci. Głosy postulujące więcej pieniędzy są najbardziej słyszalne. Ale wydaje mi się, że jeśli nie ważniejsza, to przynajmniej tak samo ważna jest zmiana kultury akademickiej. I to jest zadanie o wiele trudniejsze niż dosypanie funduszy. Chodzi mi głównie o to, by pozbyć się hierarchizacji w akademii i zwrócić więcej uwagi na wsparcie dla młodych ludzi – studentów i początkujących pracowników naukowych, oraz na współpracę. Jest coś jeszcze, co w internetowych dyskusjach spychane jest, niesłusznie, na margines. Cały czas pisze się o badaniach naukowych, a jedynie okazjonalnie o dydaktyce. Jeśli temat ten się pojawia, to niemal wyłącznie w kontekście odciągania od badań, jako tzw. obciążenie dydaktyczne. Zapominamy, że jesteśmy nauczycielami akademickimi, i że badania i dydaktyka powinny być ze sobą ściśle powiązane.

To chyba nie wszystko, co trzeba zrobić?

Przygnębia brak transparentności w całym systemie. Chodzi mi zarówno o nadawanie stopni naukowych, jak i tworzenie etatów. Jak można oczekiwać, że będziemy mieli wspaniałych naukowców, zdobywców grantów, jeśli od początku kariery, już na etapie pisania doktoratu, spotykają się z nieformalnymi układami, koteriami. Nie rozumiem, jak jest możliwe, żeby przy konkursie o jakiekolwiek stanowisko nie było odpowiednio sformułowanego anonsu o pracę z jasnymi kryteriami. I by komisja nie była poza podejrzeniem o stronniczość. Spotykam świeżo upieczonego doktoranta z Polski, który mówi mi, że ma nadzieję na pracę na uczelni, jego alma mater, a kilka miesięcy później widzimy się i słyszę, że rzeczywiście, stworzyli etat „pod niego” i, o dziwo, dostał go. W głowie mi się to nie mieści, bo u nas nawet kolegów odchodzących na emeryturę nie zastępuje się automatycznie, a etatu pod własnego studenta nie ma jak utworzyć.

Zatem przejrzystość i to zarówno w konkursach o pracę, jak i przy ocenie prac magisterskich, doktorskich czy habilitacji, nie mówiąc o profesurze. I wcale nie chodzi o publikację recenzji w internecie – to akurat jest straszne, i powoduje, że w pewnym sensie pisane są pod publikę, ale o merytoryczny wybór „jurorów” i ich kryształowa uczciwość, by nie było cienia wątpliwości co do ich obiektywizmu. Niezbędna jest reforma systemu gwarantująca maksimum transparentności. By nie było tak, że egzamin czy konkurs w jednym miejscu jest bardziej przejrzysty czy sprawiedliwy niż w innym. Ale zamiast oczekiwać zmiany z góry, inicjowanej przez ministerstwo, potrzebna jest mobilizacja całego środowiska, solidarność i myślenie w kategoriach wspólnego dobra.

Gdybyś miała jednak okazję porozmawiać z polskim ministrem nauki, co byś mu przekazała?

Nie trwońmy naszego ogromnego potencjału intelektualnego! To wstyd, że nie mamy większych sukcesów w zdobywaniu grantów ERC, że młodzi badacze nie widzą dla siebie perspektyw w kraju, a przede wszystkim, że środowisko akademickie musi uciekać się do pospolitego ruszenia w mediach w kwestii otwartości tego czy innego konkursu, albo by błagać o zwiększenie nakładów na naukę. Presja ma sens, ale ruch odnowy powinien być oddolny i demokratyczny: trzeba słuchać i upodmiotowić ludzi u progu kariery naukowej. A od strony praktycznej i na cito, należałoby jak najszybciej skontaktować się z polskimi uczonymi za granicą, którzy zdobyli granty ERC i zgodziliby się porozmawiać z kolegami po fachu w Polsce o tym, jak cały proces konkursowy wygląda. Ze swojej strony oferuję pomoc w poszukaniu takich ludzi w Wielkiej Brytanii. Poza tym obiecujących naukowców winno się nakłaniać do starań o duże granty i zwolnić ich z części zajęć dydaktycznych i obowiązków administracyjnych w semestrze, w którym piszą wniosek. Wreszcie, na każdej uczelni należy stworzyć dział wspomagający naukowców w przygotowywaniu wniosków o granty – i chodzi o pomoc merytoryczną, a nie rozrost biurokracji! Apeluję do badaczy w Polsce, by domagali się tego od rektorów, a do ministerstwa – by lepiej wsłuchało się w głos środowiska.

Rozmawiał Mariusz Karwowski