Ukrainki wracające z Polski do Kijowa przywożą ze sobą nie tylko doświadczenie migracji, lecz także nowe kompetencje, wartości i aspiracje. I coraz częściej stają się aktorkami zmiany społecznej w swoim kraju. Tak wynika z badań przeprowadzonych przez naukowców Akademii Leona Koźmińskiego.
Od pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę minęły już cztery lata. Miliony osób nadal przebywają poza granicami swojej ojczyzny, ale jednocześnie rośnie liczba tych, którzy decydują się wrócić. Według danych Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji ponad 1,5 mln Ukraińców powróciło już do ojczyzny. Nie oznacza to jednak prostego powrotu do wcześniejszego życia. Dokonuje się on w rzeczywistości głęboko przekształconej przez wojnę – społecznie, ekonomicznie i instytucjonalnie.
Jak wygląda reintegracja po doświadczeniu migracji w warunkach trwającego konfliktu? Co oznacza powrót do miasta, które zmieniło się – podobnie jak osoby, które z niego wyjechały? Jakie zasoby przywożą migrantki powrotne i jak wpływają one na ich otoczenie? Odpowiedzi na te pytania przynosi najnowsze badanie zespołu Centrum Badań nad Zmianą Społeczną i Mobilnością (CRASH) w Akademii Leona Koźmińskiego realizowane w ramach projektu BigMig kierowanego przez prof. Izabelę Grabowską.
Badanie koncentruje się na Ukrainkach, które po okresie życia i pracy w Polsce zdecydowały się wrócić do Kijowa. Analiza ich doświadczeń pozwala uchwycić zarówno proces ponownego zakorzeniania się w kraju pochodzenia, jak i mechanizmy przenoszenia wiedzy, norm oraz praktyk społecznych między różnymi kontekstami migracyjnymi.
Powrót w czasie wojny
Decyzje o powrocie rzadko wynikają z jednego czynnika. Najczęściej są efektem splatania się motywacji rodzinnych, emocjonalnych, tożsamościowych i praktycznych. Wśród najważniejszych pojawiają się potrzeba ponownego życia razem z bliskimi, chęć wychowywania dzieci w Ukrainie, poczucie przynależności do kraju oraz zmęczenie przedłużającym się statusem tymczasowości za granicą. Istotne są także względy ekonomiczne, zobowiązania opiekuńcze wobec starszych członków rodziny oraz potrzeba uczestniczenia w przyszłości własnego państwa.
Jednocześnie wojna kształtuje wszystkie aspekty powrotu – od dostępu do pracy po codzienne poczucie bezpieczeństwa i stabilności życiowej. Reintegracja odbywa się w warunkach niepewności, które wpływają zarówno na decyzje życiowe, jak i na plany zawodowe.
Powrót jako doświadczenie transformujące
Wyniki badania pokazują, że migracja powrotna nie jest powrotem do punktu wyjścia. Jest procesem głębokiej transformacji, który obejmuje zarówno jednostkę, jak i jej otoczenie społeczne. Kobiety wracają z nowymi umiejętnościami, innym sposobem postrzegania pracy, relacji społecznych i własnej sprawczości. Jednocześnie muszą negocjować te nowe zasoby w odmiennym kontekście społecznym i instytucjonalnym.
Doświadczenie migracji często wzmacnia poczucie autonomii, kompetencje interpersonalne i międzykulturowe oraz gotowość do redefiniowania własnych celów życiowych. Jednak powrót wiąże się również z utratą części wcześniejszych relacji społecznych i koniecznością ponownego budowania sieci kontaktów. Próby przenoszenia nowych norm i praktyk do środowiska powrotu nie zawsze spotykają się z pełną akceptacją – bywa, że stają się źródłem napięć lub niezrozumienia – raportuje dr Ivanna Kyliushyk, współautorka badania.
Migracja powrotna okazuje się więc procesem dwukierunkowym. Migrantki dostosowują się do zmienionej rzeczywistości, ale jednocześnie same stają się czynnikiem zmiany w swoim otoczeniu.
Między potencjałem a barierami na rynku pracy
Szczególnie wyraźnie widać to w sferze zawodowej. Doświadczenie migracyjne zwiększa kapitał kompetencyjny powracających kobiet – obejmuje nowe kwalifikacje, znajomość różnych kultur organizacyjnych, inne standardy pracy oraz większe oczekiwania wobec instytucji. Jednocześnie wykorzystanie tych zasobów w Ukrainie nie zawsze jest łatwe. Migrantki wskazują na ograniczoną „przekładalność” zdobytego doświadczenia, różnice w strukturach organizacyjnych czy instytucjonalne ograniczenia rynku pracy funkcjonującego w warunkach wojny.
Powroty oznaczają również przepływ norm i wzorów społecznych. Migrantki wnoszą do swoich środowisk nowe style komunikacji, inne podejście do równowagi między życiem zawodowym i prywatnym, odmienne rozumienie ról rodzinnych czy większą orientację na indywidualną autonomię. Zmiany te bywają inspirujące dla otoczenia, ale mogą też prowadzić do napięć wynikających z różnic w oczekiwaniach i doświadczeniach – zauważa Emil Chról, współautor badania.
Aktorki zmiany społecznej
Wyniki wskazują, że migrantki powrotne coraz częściej pełnią rolę pośredniczek między różnymi porządkami społecznymi. Przenoszą doświadczenia, wzorce działania i sposoby organizowania życia, które stopniowo wpływają na lokalne środowiska – szczególnie w obszarze rynku pracy i relacji społecznych. Migracja powrotna staje się więc nie tylko doświadczeniem indywidualnym, lecz także procesem potencjalnej zmiany społecznej.
Powrót niesie jednak konsekwencje ambiwalentne. Z jednej strony wzmacnia poczucie sprawczości, poszerza horyzonty i prowadzi do redefinicji życiowych priorytetów. Z drugiej wiąże się z istotnymi kosztami psychospołecznymi – chronicznym stresem, poczuciem niepewności, napięciami rodzinnymi czy doświadczeniem „bycia pomiędzy” różnymi światami społecznymi. Migracja powrotna jednocześnie buduje nowe zasoby i generuje nowe linie napięć w biografiach powracających kobiet.
Projekt BigMig analizuje mobilność międzynarodową jako proces przepływu wiedzy, kompetencji i zasobów niematerialnych, łącząc analizy jakościowe i ilościowe w badaniu współczesnych migracji. Badanie zrealizowano w formie indywidualnych wywiadów pogłębionych z migrantkami powrotnymi z Polski do Kijowa, koncentrując się na doświadczeniu reintegracji społecznej i zawodowej, transferze praktyk i wartości społecznych, indywidualnych trajektoriach powrotu oraz funkcjonowaniu w warunkach wojny. W badaniu uczestniczyło 20 Ukrainek (średni wiek: 38 lat; zakres: 25–46), które przebywały w Polsce średnio 2,1 roku i od około 1,5 roku ponownie mieszkają w Ukrainie; była to próba wysoko wykształcona, przed migracją zajmująca stanowiska profesjonalne i kierownicze, a po powrocie funkcjonująca w zróżnicowanych sektorach (administracja, NGO, edukacja, kultura, przedsiębiorczość itd.).
MK, źródło: ALK