Badania wykazały silną korelację między transportem kolejowym a zmianami morfologicznymi w analizowanych aglomeracjach miejskich. Najbardziej znaczące zmiany zaobserwowano w odległości do 1600 metrów od stacji kolejowych i do 20 kilometrów od stacji centralnych – wskazują naukowcy.
Dodają, że intensywność zmian morfologicznych zmniejsza się wraz ze wzrostem odległości od dworców kolejowych, jak i od dworca centralnego w obrębie aglomeracji miejskiej. W trakcie badań zauważono, że na zróżnicowanie w zakresie zmian morfologicznych w miastach wraz ze wzrostem odległości, nie miały silnego wpływu odmienne uwarunkowania historyczne i geopolityczne.
Rozwój kolei historycznie różnił się w zależności od uwarunkowań geopolitycznych. Obszary należące niegdyś do Prus, Rosji i Austrii miały odmienne strategie inwestycyjne, co wpłynęło na gęstość sieci kolejowej i poziom jej integracji z układem osadniczym. W zaborze pruskim kolej była gęsto rozwinięta i dobrze zintegrowana z miastami, co sprzyjało intensywnej suburbanizacji i powstawaniu osiedli wokół stacji. W zaborze rosyjskim linie kolejowe budowano głównie w celach wojskowych, a stacje często lokalizowano daleko od centrów, co ograniczało ich wpływ na rozwój urbanistyczny. Natomiast w zaborze austriackim sieć kolejowa była dostosowana do ukształtowania terenu i gospodarki surowcowej, co skutkowało bardziej ograniczonym, ale lokalnie istotnym wpływem kolei na przestrzenny rozwój miast – zwraca uwagę dr Tomasz Figlus z Wydziału Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego.
Istotną rolę w opisywanym procesie odegrały czynniki geograficzne, takie jak ukształtowanie terenu, rzeki czy linia brzegowa, które determinowały kierunki i intensywność ekspansji przestrzennej miast. Potwierdzeniem może być liniowy rozwój osadnictwa wzdłuż linii kolejowych. Pomimo tych różnic historycznych badania dowiodły, że transport kolejowy miał uniwersalny wpływ na rozwój miast, kształtując je w podobny sposób, niezależnie od przynależności politycznej. Często prowadził do powstawania układu gwiaździstego, zamiast wzrostu rozproszonego.
Silny wpływ kolei na urbanizację utrzymywał się przez ponad sto lat. Kolej w tym czasie przyczyniała się do stosunkowo zwartej urbanizacji, ograniczając niekontrolowane rozlewanie się zabudowy i pomagając w ochronie terenów naturalnych. Jednakże po 1989 roku osłabło znaczenie kolei w wyniku rosnącej dostępności samochodów prywatnych oraz rozbudowy infrastruktury drogowej. W konsekwencji nastąpił bardziej zdecentralizowany rozwój miast, mniej zależny od transportu kolejowego.
Naszym zdaniem perspektywa geograficzno-historyczna, przyjęta w badaniu, może być przydatna dla współczesnego planowania miast, gdyż podkreśla znaczenie integracji infrastruktury transportowej ze zrównoważoną polityką przestrzenną. Zrozumienie, w jaki sposób kolej historycznie kształtowała rozwój miast, może pomóc w tworzeniu strategii promujących zrównoważoną urbanizację, zwłaszcza w kontekście inwestycji w koleje dużych prędkości oraz transport publiczny oparty na kolei – dodaje dr Łukasz Musiaka z Uniwersytetu Łódzkiego.
Wyniki analizy zaprezentowano w czasopiśmie Moravian Geographical Reports. Badania zostały sfinansowane przez Narodowe Centrum Nauki.
źródło: UŁ