W najbliższą środę, 3 grudnia, w Sali Wielkiej Zamku Królewskiego w Warszawie wręczone zostaną Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, uznawane za najważniejsze wyróżnienie naukowe w naszym kraju. Otrzymają je: prof. Ewelina Knapska, prof. Dorota Gryko, prof. Wojciech Knap i prof. Anna Matysiak. Transmisja uroczystości między innymi na antenie Telewizji Polskiej.
Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej jest przyznawana za szczególne osiągnięcia i odkrycia naukowe, które przesuwają granice poznania i otwierają nowe perspektywy poznawcze, wnoszą wybitny wkład w postęp cywilizacyjny i kulturowy naszego kraju oraz zapewniają Polsce znaczące miejsce w podejmowaniu najbardziej ambitnych wyzwań współczesnego świata. Wysokość nagrody wynosi 250 tys. zł. W tym roku „polskie Noble” wręczone zostaną po raz 34, ale po raz pierwszy trafią w ręce aż trzech badaczek.
W obszarze nauk o życiu i o Ziemi laureatką została prof. Ewelina Knapska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN za odkrycie neuronalnych mechanizmów wewnątrzgatunkowego i międzygatunkowego przekazywania emocji. Badaczka, jako jedna z pierwszych na świecie, opisała zjawisko „emocjonalnego współodczuwania” u zwierząt laboratoryjnych oraz wykazała, że odpowiadają za nie określone obszary w mózgu. Jej dokonania nie tylko pozwalają zrozumieć naturę emocji, ale też otwierają nowe kierunki badań nad leczeniem depresji czy wsparciem osób z autyzmem.
Prof. Knapska od 2012 roku kieruje Laboratorium Neurobiologii Emocji w Instytucie Biologii Doświadczalnej PAN. Jest współzałożycielką – wspólnie z prof. Leszkiem Kaczmarkiem – Centrum Doskonałości BRAINCITY – Centre of Excellence for Neural Plasticity and Brain Disorders, powstałego dzięki programowi Międzynarodowe Agendy Badawcze FNP. W swoich badaniach łączy neurofizjologię, behawiorystykę oraz nowoczesne metody obrazowania aktywności neuronów. Ich celem jest zrozumienie, jak mózg rozpoznaje i przetwarza informacje o emocjach w kontekście społecznym. Stworzyła innowacyjny system Eco-HAB, wiernie odtwarzający naturalne środowisko myszy i automatycznie śledzący interakcje między nimi oraz zachowania społeczne. To nowatorskie narzędzie zostało opatentowane i jest używane w badaniach nad spektrum autyzmu i fobiami społecznymi. W 2016 roku zdobyła ERC Starting Grant. Ma na koncie ponad 60 publikacji naukowych, cytowanych ponad 3300 razy. Była prezydentką European Brain and Behaviour Society (EBBS) oraz wiceprzewodniczącą Polskiego Towarzystwa Badań Układu Nerwowego.
W obszarze nauk chemicznych i o materiałach nagrodzono prof. Dorotę Gryko z Instytutu Chemii Organicznej PAN. Jej osiągnięcie polega na opracowaniu unikalnych fotokatalizatorów, czyli „przyspieszaczy” reakcji chemicznych zachodzących pod wpływem światła. To technologia przyszłości, która może znaleźć zastosowanie w wielu dziedzinach gospodarki, m.in. w przemyśle farmaceutycznym do efektywniejszej produkcji leków.
Prof. Gryko zajmuje się syntetyczną chemią organiczną, a w szczególności fotokatalizą (czyli reakcjami zachodzącymi z udziałem światła) oraz inspirowaną naturą katalizą witaminą B12, łącząc klasyczne podejście syntetyczne z koncepcją zielonej chemii – bardziej selektywnej, bezpieczniejszej i przyjaznej środowisku. Jest autorką ponad 130 publikacji naukowych, cytowanych już ponad 6 tys. razy. Należy do Polskiego Towarzystwa Chemicznego i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. W 2023 roku została uhonorowana nominacją do Academia Net – międzynarodowej platformy prezentującej sylwetki wybitnych kobiet prowadzących badania naukowe. Również dwa lata temu zdobyła Nagrodę Polskiego Towarzystwa Chemicznego im. Świętosławskiego, a wcześniej była laureatką Nagrody Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za wybitne osiągnięcia naukowe.
W obszarze nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich uhonorowano prof. Wojciecha Knapa z Instytutu Wysokich Ciśnień PAN i Laboratorium CENTERA w CEZAMAT Politechniki Warszawskiej. Doceniono go w ten sposób za opracowanie nowych metod detekcji, wzmacniania i generowania fal terahercowych dla ultraszybkiej komunikacji bezprzewodowej. Jego badania pokonują niektóre z dotychczasowych ograniczeń technologicznych w wykorzystaniu fal terahercowych. Otwierają też drogę do użycia ich potencjału m.in. w medycynie, przemyśle i telekomunikacji. Dzięki wizjonerskim osiągnięciom prof. Knapa promieniowanie terahercowe zyskuje realne znaczenie aplikacyjne, a Polska jest w ścisłej światowej czołówce w tej dziedzinie.
Od 2013 roku jest związany z Instytutem Wysokich Ciśnień Polskiej Akademii Nauk, gdzie utworzył Laboratorium Promieniowania Terahercowego. Tam też w 2018 roku uruchomił Centrum Badań i Zastosowań Terahercowych CENTERA, a w 2023 otworzył CENTERA 2 na Politechnice Warszawskiej. Ośrodek prowadzi badania B+R skupione na podstawowych i aplikacyjnych aspektach zjawisk terahercowych. Są one współfinansowane przez FNP ze środków europejskich w ramach działania Międzynarodowe Agendy Badawcze. Zainteresowania naukowe prof. Knapa obejmują fizykę półprzewodników w dalekiej podczerwieni (promieniowanie terahercowe), plazmonikę nanostruktur i materiałów dwuwymiarowych oraz zastosowania zjawisk kolektywnych (plazmony, magnony) do konstruowania nowych detektorów i generatorów promieniowania terahercowego. Dorobek naukowy laureata obejmuje ponad 740 artykułów, które zostały zacytowane ponad 18 500 razy. W 2022 roku jego projekt TERAPLASM otrzymał finansowanie w postaci ERC Advanced Grant.
Prof. Annę Matysiak z Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego nagrodzono w obszarze nauk humanistycznych i społecznych za zidentyfikowanie kluczowych cech rynku i warunków pracy wpływających na dzietność. Jej badania pokazują, że decyzje o macierzyństwie nie są wyłącznie sprawą indywidualnych wyborów, ale odzwierciedlają złożoną sieć powiązań pomiędzy rynkiem pracy, polityką społeczną i kulturą. Pomagają lepiej zrozumieć, dlaczego w Europie rodzi się coraz mniej dzieci oraz co można zrobić, aby wspierać zarówno rodziny, jak i rozwój zawodowy kobiet.
Od 2019 roku pracuje na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie kieruje Interdyscyplinarnym Centrum Badań nad Rynkiem Pracy i Rodziną (LabFam). Koncentruje się na analizie wpływu przemian zachodzących na rynku pracy w Polsce i w Europie wywołanych m.in. globalizacją i zmianą technologiczną na decyzje o posiadaniu dzieci, a także na relacjach pomiędzy sytuacją rodzinną a karierą zawodową kobiet i mężczyzn. W swoich badaniach łączy ekonomię pracy, demografię i socjologię rodziny, wykorzystując zaawansowane metody ilościowe. W 2019 roku otrzymała prestiżowy Consolidator Grant ERC na projekt LABFER dotyczący wpływu zmian technologicznych i globalizacji na dzietność. Ma na koncie ponad 60 prac. W 2013 roku była laureatką Nagrody Narodowego Centrum Nauki, a pięć lat później Nagrody Dirka J. van de Kaa Europejskiego Towarzystwa Badań nad Ludnością.
Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej przyznaje Rada Fundacji pełniąca rolę kapituły konkursu. Laureaci są wybierani z grona kandydatów zgłaszanych przez wybitnych przedstawicieli środowiska naukowego, zaproszonych imiennie przez Radę i Zarząd FNP. Rada dokonuje wyboru laureatów na podstawie opinii niezależnych ekspertów i recenzentów, głównie z zagranicy. Oceniają oni wartość naukową i oryginalność nominowanych do nagrody osiągnięć badawczych oraz ich znaczenie dla rozwoju danej dziedziny nauki, a także dla społeczeństwa.
Nagrody FNP są przyznawane od 1992 r. Dwunastokrotnie nagrodę przyznano tylko w trzech obszarach. Grono laureatów, łącznie z tegorocznymi, liczy już 125 osób, w tym 13 kobiet.
Mariusz Karwowski
