Od grudnia 2023 roku na Politechnice Koszalińskiej działa Laboratorium Humanistyki Cyfrowej i Nowych Mediów. Badacze tej jednostki zajmują się analizą współczesnych trendów w naukach humanistycznych i społecznych w kontekście zachodzących zmian technologicznych – szczególnie w wymiarze regionalnym i lokalnym.
Pomysł powołania interdyscyplinarnej jednostki badawczej, łączącej nauki humanistyczne i społeczne z naukami inżynieryjno-technicznymi, narodził się w odpowiedzi na potrzeby regionu i jego mieszkańców, w tym zwłaszcza wykorzystania nowych technologii w stymulowaniu i archiwizowaniu lokalnej historii, kultury i tradycji. Od tego czasu laboratorium stara się realizować autorską wizję stosowanej humanistyki cyfrowej.
Pracownia wpisuje się we współczesny trend tzw. nowej humanistyki, czyli łączenia pracy laboratoryjnej z procesem badawczym w naukach humanistycznych i społecznych. Co więcej, kładzie nacisk na wdrożeniowy charakter badań, których rezultaty powinny stawiać czoła wyzwaniom społecznym. Coraz większego znaczenia w badaniach humanistycznych i społecznych nabierają Big Data, media społecznościowe, etnografia internetowa itp., które wymagają od badacza – ale i od odbiorcy – odpowiedniego przygotowania technicznego. Można wręcz mówić o „zwrocie taktycznym” w naukach społecznych i humanistycznych. Powyższe trendy wymagają nowego podejścia do metod i technik badawczych, jak i przede wszystkim samego przedmiotu badań humanistyki i jego oddziaływania na otoczenie.
Laboratorium Humanistyki Cyfrowej i Nowych Mediów Politechniki Koszalińskiej ma na celu analizę współczesnych trendów w naukach humanistycznych i społecznych w kontekście zachodzących zmian technologicznych – szczególnie w wymiarze regionalnym i lokalnym. Z jednej zatem strony gromadzi i twórczo wykorzystuje wiedzę z zakresu wykorzystania nowych technologii w badaniach humanistycznych i społecznych. Z drugiej aktywnie współuczestniczy w „zwrocie taktycznym w humanistyce”, prowadząc aplikacyjne badania przy użyciu dostępnych narzędzi cyfrowych.
Jednostka służy wszystkim pracownikom Wydziału Humanistycznego PK, zainteresowanym wykorzystaniem narzędzi cyfrowych w swojej pracy badawczej. Przede wszystkim jednak, jest nakierowana na praktyczne zastosowanie prowadzonych badań na potrzeby otoczenia społeczno-gospodarczego, a więc Koszalina i całego Pomorza Zachodniego.
Coraz więcej polskich uczelni oraz instytutów badawczych zaczyna interesować się humanistyką cyfrową. Wyjątkowość koszalińskiego laboratorium wynika z tego, że kładzie nacisk na metody jakościowe w pracach badawczych oraz zachowanie aplikacyjnego charakteru realizowanych projektów. Jednostka pełni także funkcję edukacyjną, zachęcając wszystkich chętnych do samodzielnego zastosowania narzędzi humanistyki cyfrowej w swojej aktywności społecznej. Dlatego też niezwykle ważnym aspektem prowadzonych projektów jest wykorzystanie – tam, gdzie to możliwe – darmowych i przyjaznych użytkownikom narzędzi.
Jednym z przykładów aplikacyjnego charakteru podejmowanych inicjatyw jest projekt „Dziedzictwo cyfrowe Pomorza Zachodniego”. W aspekcie badawczym ma on za zadanie analizę stanu oddolnych inicjatyw internetowych dotyczących historii, kultury, przyrody i tradycji Pomorza Zachodniego. W aspekcie popularyzatorskim, projekt pełni funkcje kronikarskie, to znaczy rejestruje strony, blogi, profile itp., aby zachować je i udostępnić dla potomności. Ponadto, propaguje lokalne inicjatywy, wzmacniając przez to świadomość regionalną użytkowników internetu. Charakter projektu jest otwarty, zaś wykorzystane w nim narzędzia cyfrowe są bezpłatne i ogólnodostępne. Podobnie zgromadzone dane pozwalają na ich swobodną analizę. Co więcej, jest otwarty także na wszystkich zainteresowanych, wpisując się w fenomen nauki obywatelskiej.
W podobnym duchu realizowane są inne przedsięwzięcia. Na przykład „regionAlIa” ma na celu wykorzystanie cyfrowych narzędzi, szczególnie zaś generatywnej sztucznej inteligencji, w badaniach regionalnych. Projekt udostępnia zgromadzone materiały, np. treść czasopism regionalistycznych, jak i przeprowadza ich analizę jakościową. Ponadto prezentuje on możliwości realizowania projektów regionalnych przy użyciu ogólnodostępnych narzędzi, zachęcając tym samym regionalistów do rozpoczęcia przygody z humanistyką cyfrową. Podobnie jak pozostałe projekty, jest on prowadzony w oparciu o darmowe rozwiązania technologiczne oraz publikowanie danych w otwartym dostępie.
Kolejny projekt o charakterze naukowo-popularyzatorskim to „Pamięć miasta w komentarzach zapisana”. Jego głównym zadaniem jest gromadzenie i zachowanie komentarzy z mediów społecznościowych odnoszących się do ważnych wydarzeń z dziejów Koszalina. Dzięki niemu systematycznie rozrasta się zbiór komentarzy, które użytkownicy serwisów społecznościowych, takich jak Facebook, zamieścili w odpowiedzi m.in. na zniszczenie Pomnika Wdzięczności Armii Radzieckiej w 2022 roku oraz rozbiórkę najwyższego budynku w mieście, tzw. Związkowca w 2025 roku. Oba te wydarzenia, choć działy się tu i teraz, wpisywały się w debatę o przeszłości Koszalina, jego dorobku i tożsamości. Chociaż ulotne, komentarze w mediach społecznościowych stanowią ważny dokument życia społecznego, pokazują rzeczywiste nastroje społeczne i społeczne ramy zapamiętywania i zapominania.
Obecnie skład Laboratorium tworzą trzy osoby: dr hab. Krzysztof Wasilewski (pomysłodawca i kierownik jednostki), dr hab. inż. Tomasz Królikowski oraz mgr Igor Walczak, doktorant w Szkole Doktorskiej Politechniki Koszalińskiej. Najnowszym projektem, którym zajmuje się zespół jest „AI i nowe technologie w lokalnym dziennikarstwie w Polsce i Niemczech. Studium przypadku lokalnych mediów na Pomorzu Zachodnim i Badenii-Wirtembergii”, realizowany wspólnie z Baden-Württemberg Duale Hohschule Heilbronn w ramach uniwersytetu europejskiego EU4Dual i współfinansowany przez Polsko-Niemiecką Fundację na rzecz Nauki.
Pogłębiony opis stosowanej humanistyki cyfrowej znajdzie się w publikacji Digital Humanities and Digital Skills in the Future of Work, pod redakcją Krzysztofa Wasilewskiego, która już niedługo ukaże się w wolnym dostępie nakładem wydawnictwa Peter Lang.
Krzysztof Wasilewski