Sprawy nauki

20 Czerwca

Rys. Sławomir Makal

Eksperci na cenzurowanym

W ciągu kilkunastu lat system grantowy ewoluował od jako takiej swobody do coraz większego ograniczania możliwości wnioskodawców. Jego największe obecnie mankamenty to m.in. brak możliwości negocjowania wysokości budżetu i warunków realizacji projektu, a także ustawowe wykluczenie odwołań merytorycznych od najbardziej nawet absurdalnych i nierzetelnych ocen formułowanych w ocenie wniosków – pisze w FA dr Agnieszka Fulińska.

Dyskusja o systemie grantowym toczy się na łamach „Forum Akademickiego” od dawna. Dość przypomnieć ledwie parę tekstów, które ukazały się w ostatnich latach. O koncentracji na procedurach i systemie kontroli, tworzeniu rygorystycznego „treningu” naukowców i narzucaniu im konieczności adaptacji do skomplikowanych zadań administracyjnych pisali prof. Wojciech Czakon i dr hab. Ewa Bogacz-Wojtanowskiej (Quo vadis, NCN?, „Wszystko jest najlepsze w tym najlepszym ze światów”). Perspektywę młodych badaczy z nauk ścisłych i przyrodniczych przedstawiał prof. Michał Tomza (NCN a samodzielność i doskonałość naukowa). Liderzy centrów Dioscuri, dr hab. Aleksandra Pękowska i dr hab. Grzegorz Sumara, przy wszystkich zaletach systemu, dostrzegali też i jego wady, m.in. ograniczenia w przesuwaniu środków pomiędzy kategoriami wydatków w trakcie trwania grantu, częsty brak elastycznego podejścia do zmian w planach badawczych (Liderzy centrów Dioscuri o kierunkach zmian w systemie nauki). Ta sama badaczka, wraz z profesorami Marcinem Nowotnym i Jackiem Jemielitym, jest współautorką artykułu pt. Jak NCN mogłoby lepiej grać dla polskiej nauki?. Przypominamy tylko kilka tekstów, ale było ich zdecydowanie więcej – można je znaleźć w elektronicznym archiwum FA.

W ostatnim numerze, za sprawą dwojga innych autorów, powróciliśmy do tematu. Dr Agnieszkę Fulińską, absolwentkę filologii polskiej i archeologii klasycznej (dwa doktoraty), kierującą w przeszłości grantem OPUS, a obecnie bezskutecznie szukającą pracy w nauce, do napisania artykułu (Granty – sposób na naukę poza uniwersytetem) skłoniły bezrefleksyjnie – jej zdaniem – powtarzane w przestrzeni publicznej hasła zwiększenia finansowania NCN, wspierania młodych naukowców, otwartego dostępu, promocji doskonałości, którym nie towarzyszy refleksja nad treścią tych postulatów oraz ich praktycznym wymiarem. Wspomina dawną rozmowę z ówczesnym rektorem jednej z flagowych uczelni, w której ten zapewniał ją, że „po to tworzy się nowy system grantowy, by zwiększać możliwości zatrudniania w nauce osób, które nie mają szans na zwykły, naukowo-dydaktyczny etat”.

Uwierzyłam w tę wizję, bo wydawała się logiczna i praktyczna. Rzeczywistość ją niestety zweryfikowała
negatywnie. W ciągu kilkunastu lat system grantowy ewoluował od jako takiej swobody do coraz większego ograniczania możliwości wnioskodawców – pisze dr Fulińska.

Wskazuje przy tym największe, w jej ocenie, mankamenty systemu:

• brak możliwości zgłaszania krótszych niż 12 miesięcy projektów w konkursach NCN i brak możliwości finansowania całkiem małych projektów przez osoby niezatrudnione w ośrodkach badawczych;
• brak możliwości negocjowania wysokości budżetu i warunków realizacji projektu;
• rezygnację z projektów kilkuosobowych (kilkuautorskich);
• rezygnację z możliwości wskazywania jako wykonawców konkretnych osób, nawet na kluczowych dla projektu stanowiskach i nawet jeśli realnie te osoby są jego współautorami;
• zniesienie punktu formularza wnioskowego, w którym można było odnieść się do uwag recenzentów w poprzednich konkursach;
• ustawowe wykluczenie odwołań merytorycznych od najbardziej nawet absurdalnych i nierzetelnych ocen formułowanych w ocenie wniosków.

W dalszej części tekstu odnosi się do powyższych kwestii, wskazując m.in. że przyjęty model, w którym „odwołania są możliwe wyłącznie od kwestii formalnych, nie tylko uderza w jedną z podstaw nauki, czyli dyskusję merytoryczną,
ale z praktycznego punktu widzenia daje, zwłaszcza »ekspertom« na pierwszym etapie, nieograniczoną władzę nad wnioskodawcą”.

Paneliści do oceny dostają wnioski zwane „skróconymi”, od których wymaga się jednak dużej szczegółowości. Co więcej, własne doświadczenie oraz lektura wielu skarg na działanie panelu pokazuje, że „eksperci” potrafią mieć zastrzeżenia do takich elementów, co do których jest oczywiste, że ich rozwinięcie znajduje się we wniosku pełnym, przeznaczonym dla recenzentów w wypadku przejścia do drugiego etapu. Opis ten jest jednak dla „ekspertów” niedostępny (dlaczego?), w związku z czym nie mogą tego zweryfikować (…) Pytanie zatem, czy dwustopniowa ocena, zwłaszcza w obecnej sytuacji finansowej, ma sens? – zastanawia się dr Fulińska.

Wśród proponowanych przez nią zmian jest m.in. likwidacja „panelu ekspertów”, szybka ścieżka dla kontynuacji projektów oraz (do rozważenia) rozmowy z wnioskodawcami jako ostateczna podstawa przyznawania finansowania.

Tu mogłoby być miejsce dla „ekspertów”, którzy musieliby się zapoznać z recenzjami prawdziwych specjalistów, a nie bazować na bardzo ogólnej wiedzy własnej. Co więcej, zlikwidowałoby to część problemów z uznaniowością lub posądzeniami o nierzetelność poprzez odanonimizowanie
tego gremium – zauważa.

Autor drugiego z tekstów poświęconych systemowi grantowemu, dr inż. Tomasz Ratajczyk z Instytutu Chemii Fizycznej PAN, dywaguje, czy można poprawić pierwszy etap oceny wniosków. Jak pisze, to właśnie kluczowy moment w całym procesie oceny, a dodatkowo narażony  na różnego rodzaju błędy i nierzetelności. Wpływ na to mają, w jego opinii, jedynie skrócone opisy wniosków grantowych i ich ocena dokonywana przez ekspertów, którzy nie muszą być specjalistami w tym samym obszarze panelu. Zdaniem badacza, istnieje całe spektrum możliwości usprawnienia systemu recenzji na tym etapie, a całkowite jego umiędzynarodowienie nie musi być jedyną drogą.

Twierdzenie, że umiędzynarodowienie paneli wpłynęło na poprawę jakości ocen na pierwszym etapie to mit, co zresztą potwierdza fakt, iż wśród recenzentów na tym etapie nie brakuje ekspertów o wątpliwych kompetencjach. Zatem przejście z jednej skrajności w drugą – od ~100% polskich ekspertów z jednej strony, do ~100% zagranicznych ekspertów z drugiej – nie okazało się panaceum na poprawę jakości oceny wniosków na pierwszym etapie (…) Czy zatem powinniśmy nadal tkwić w przekonaniu, że umiędzynarodowiony panel to jedyne rozwiązanie, a wpadki niestety się zdarzają i nic nie da się z tym zrobić? A może jednak NCN powinien podjąć działania, które będą skutecznie przeciwdziałały obniżeniu jakości procesu recenzji i oceny? – pyta dr inż. Tomasz Ratajczyk.

O sugerowanych rozwiązaniach pisze w tekście Fakty, nieporozumienia, niedopowiedzenia. Zachęcamy do lektury, a po niej – do dyskusji.

MK