Najbardziej zaskoczyo mnie powszechne wrd socjologw przekonanie, e socjologia pretendowaa lub nawet mienia si krlow nauk. Kiedy za krlow nauk uwaaem matematyk (jakie to scjentystyczne!), dzi jestem skonny odda to miejsce filozofii.
Debat socjologiczn prowadzia prof. Joanna Kurczewska z IFiS. Wyrazia ona opini, e dyskusja na temat zada i roli socjologii jest potrzebna w czasach, gdy tak wiele dzieje si z t dyscyplin i polskim spoeczestwem. Pytaa, czy socjologowie s w stanie pogodzi si z poczuciem, e socjologia nie jest krlow nauk, e nie jest ju prawodawc, a socjolog nie jest mentorem, nie ma szczeglnych uprawnie. Socjologia peni bardziej funkcj owieceniow, edukacyjn, interpretacyjn, a socjolog jest tumaczem. Czy jednak mona si zgodzi z tymi, ktrzy wieszcz koniec tej dyscypliny, rozdrobnionej na wiele rnych nurtw? – Prowadzenie takich debat jest najlepszym wiadectwem tego, ze socjologia w Polsce ma nadal wielki talent do ycia – koczya prof. Kurczewska.
Prof. Jerzy Szacki, nestor polskiej socjologii, autor fundamentalnego dziea Historia myli socjologicznej, zauway, e wci trudno okreli, czym jest socjologia. Dyscyplina ta mieni si wieloma barwami. Socjolog moe zajmowa si wszystkim, cokolwiek przyjdzie mu do gowy i nie musi si martwi tym, co robi inni przedstawiciele tej dyscypliny. Wystarczy, by znalaz sobie nisz, ktrej nikt w caoci nie zaj. – Socjologia wspczesna to istna wiea Babel – mwi. Wkrtce nie bdziemy w stanie nawet pobienie zapozna si z dorobkiem specjalistw z tej samej dziedziny. – Coraz czciej spotykam publikacje, ktrych po prostu nie jestem w stanie zrozumie. Pozostaje zatem okrelenie Stanisawa Ossowskiego, e socjologi jest to, czym zajmuj si ludzie okrelajcy si jako socjologowie. Czy jednak moemy si spodziewa w socjologii nadejcia „wielkiej syntezy”? Prof. Szacki wtpi w tak moliwo. Wyrazi natomiast obaw, e „na wielkim targowisku idei, jakim s wspczesne nauki spoeczne, daje si sprzeda niemal kady towar, jeeli tylko jest efektownie opakowany”.
Jednak te wszystkie zastrzeenia nie oznaczaj koca socjologii. Raczej wskazuj na to, e ma ona wiele twarzy. – Spoeczne zapotrzebowanie na wiedz spoeczn okazuje si raz po raz nie tylko zapotrzebowaniem na przyczynki i ekspertyzy, lecz take na caociowe wizje wiata spoecznego, ktrych si jest raczej sugestywno i wewntrzna spjno ni stopie empirycznego uzasadnienia. Mamy zatem miejsce dla rnych socjologii: i tych empirycznych, zbliajcych si do nauk cisych, i tych oferujcych socjologiczne syntezy, ktrym bliej do filozofii spoecznej ni do miana ekspertw w szczegowych zagadnieniach. – Wiedza, ktrej potrzebuj ludzie, to nie tyko fakty, ale take propozycje zoenia ich w cao. Granice midzy rnymi naukami spoecznymi s pynne, a socjolog nie musi obawia si wejcia na pole filozofii, antropologii czy politologii. Uczony zakoczy zastrzeeniem: – Jeli powiedziaem co zego o socjologii, to nie dotyczyo to Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.
Prof. Pawe piewak, historyk idei, ktremu bliej do filozofii spoecznej anieli do mainstreamu myli socjologicznej, zauway, e socjologia bya w poprzednim ustroju marginalizowana. Za to XXI wiek moe by czasem tryumfu socjologii w yciu publicznym. adna debata publiczna nie moe si oby bez uzasadnie socjologicznych, bez wykorzystania moliwoci interpretacyjnych socjologii. Peni ona istotn rol w sferze publicznej. Socjologia jest rodzajem wiedzy rzetelnej metodologicznie i warsztatowo. Gro jej jednak, z jednej strony, nadmierna polityzacja, a z drugiej – moralizatorstwo. Prof. piewak ma wtpliwoci co do zdolnoci prognostycznych socjologii. Jej przedstawiciele potrafi na podstawie krtkoterminowych sonday przewidzie wyniki wyborw, ale te aden socjolog nie przewidzia ani marca 1968, ani „Solidarnoci”. – Socjologia i socjologowie s rozbrajajco niemi wobec przyszoci – mwi. To jednak nie umniejsza prestiu tej dyscypliny, bowiem socjologowie, jako grupa zawodowa, zyskali olbrzymi wadz nad opini publiczn.
Prof. Edmund Wnuk−Lipiski dostrzeg trzy zasadnicze funkcje socjologii: poznawcz, uytkow i owiatow. Ta pierwsza to stawianie wanych pyta dotyczcych spoeczestw, pogbianie wiedzy o czowieku i tworzonych przez niego zbiorowoci. Z drugiej strony socjologia jest coraz bardziej uyteczna. Zarazem z tego powodu moe by instrumentalizowana, co niesie szereg zagroe dla tej dyscypliny. Mona j bowiem wykorzysta w sposb budzcy etyczne wtpliwoci. Uyteczno nauk spoecznych moe prowadzi do silnego powizania ich z polityk („upartyjnianie” ekspertyz), manipulacji w gospodarce (np. przez reklam) czy manipulowania zachowaniami spoecznymi przez stosowanie wymylnej socjotechniki. Funkcja owiatowa socjologii polega na „podnoszeniu samowiedzy spoecznej, a w konsekwencji wzrostu kontroli spoeczestw nad wasnym bytem”. Socjologia nie zamknie si w drobnych jednostkowych, lokalnych badaniach. Jej gwny nurt stanowi bd badania zrodzone w lokalnym kontekcie, jednak uzyskujce wskutek globalizacji wymiar oglnowiatowy. Prof. Wnuk−Lipiski widzi te miejsce dla nowych wielkich syntez spoecznych.
Prof. Hanna Palska z IFiS zauwaya, e powszechne poczucie dja vu kae nie porzuca starych problemw. Nadal mog one by bowiem atrakcyjne poznawczo. Jedno z najwaniejszych zada socjologii widzi w zmianie roli socjologw. Dzi ju wyranie wida, e socjologia nie jest tylko dyscyplin akademick, czasami wykorzystywan w praktyce, ale staa si narzdziem wielu dziedzin ycia. Zatem adepci socjologii musz by przygotowani do penienia innych rl ni akademickie. Przed socjologami staje zadanie stworzenia instytucjonalnych ram funkcjonowania socjologii stosowanej i pozaakademickiej odmiany zawodu socjologa. Prof. Palska zauwaya, e dzi socjologia to nie tylko badanie struktur spoecznych z zewntrz. Zblia si czas aktywizujcych bada nad stylami ycia. Socjologowie coraz czciej bd nie tylko ogldali, ale te stymulowali rozwj ycia spoecznego, wchodzc w rodzaj dialogu z badanymi. Uczona przytaczaa te opinie prof. Piotra Sztompki, ktry nie zdoa pojawi si na spotkaniu, i istnieje spoeczna potrzeba socjologii wychodzcej poza tabele statystyczne, potrzeba syntezy, ktra porzdkowaaby chaos wynikajcy z szybko nastpujcych zmian, choby nawet pozytywnych.
Debat zamkn prof. Andrzej Rychard z IFiS. – Pocztek XXI wieku nie niesie zasadniczych odmiennoci w zadaniach socjologii. Nasza socjologia jest teraz wystawiona na prb zachowania integralnoci przez charakter debaty publicznej obecnej w naszym kraju. Staj przed t dziedzin dylematy, jak objania nie uzasadniajc i jak krytykowa nie stajc si stron w sporze politycznym. Kolejnym wyzwaniem jest medializacja socjologii – trzeba ustrzec si pokusy taniej popularnoci. Wyzwania wynikajce z dynamiki ycia spoecznego nios socjologii zagroenie utraty integralnoci. Zatem zadaniem tej nauki jest jej ochrona oraz rozwj instytucji badawczych i edukacyjnych. – Pami o wydarzeniach takich, jak dzisiejsza rocznica Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, wpisuje si w program socjologii – koczy prelegent.