W pierwszej czci tego tekstu, opublikowanej w numerze 12/2006, znalazy si rozwaania o tym, czy i po co uczy filozofii. Teraz kolej na pytania: jak uczy, kogo i czego?
Trzy zasady wyznaczaj metodyk nauczania filozofii: zasada stopniowalnoci, systematycznoci i ewaluacji. Pytanie o metody ksztacenia filozofii jest pytaniem zarwno o cele i odbiorc tej wiedzy, jak i o ewaluacj ucznia. Dobr treci i metod ksztacenia uwarunkowany jest okrelonym poziomem uniwersalizacji, dociekliwoci, umiejtnoci werbalizowania, wraliwoci intelektualnej. W metodyce nauczania filozofii wykorzysta mona wiedz z zakresu dydaktyki oglnej. Fazy projektowania dydaktycznego, bo o nich mowa, przedstawiaj si nastpujco:
Umiejtno projektowania lekcji to cisy pocztek dydaktyki, wiadczy o profesjonalizmie nauczyciela filozofii na kadym etapie edukacji. Taki projekt nie moe by rutynowym dziaaniem, bo i nauczyciel nie jest technikiem, odtwrc.
Przez cae lata, z powodu braku przedmiotu, grup uczniw stanowiy osoby, ktre wybieray ten przedmiot w ramach dodatkowych zaj. Nie mielimy zatem swoich uczniw, ale mielimy swoich olimpijczykw, konkursowiczw. Dzi, w przededniu wprowadzenia matury z filozofii, stoimy przed zadaniem ponownego rozumienia grup docelowych.
Odbiorcami lekcji filozofii nie s wycznie przyszli badacze historii filozofii, przyszli profesorowie filozofii. Scenariusze lekcji adresowane s do przyszych inynierw, rolnikw, sprzedawcw. Dzi i w edukacji akademickiej rodzi si potrzeba innego ni dotychczas projektowania dydaktycznego, ze wzgldu na to, e wielu studentw chce jedynie korzysta z wiedzy filozoficznej w wybranych innych zawodach – jako politycy, lekarze, reyserzy. Oczekiwania wzgldem wiedzy filozoficznej nakadaj konieczno modelowania treci nauczania.
Szukamy modelu, ktry bdzie odpowiada wspczesnej myli kulturowej i sprzyja uczniom w ich rozwoju. Postulat aktualnoci i adekwatnoci modelu nie powinien nikogo dziwi. Filozofia w siatce godzin staje si jedn z wielu dyscyplin wiedzy i aplikacja tego przedmiotu w ukad innych jest niezbdna. Korelacje i odrbno filozofii trzeba szczeglnie rozway w trakcie doboru treci programowych, jednak nie w izolacji od innych typw przekazywanej wiedzy. Wybr programu nauczania, dokonany przez nauczyciela, jest kluczem prawidowego doboru treci. W pedagogice mwi si o strukturze dyscypliny wiedzy. Nauczyciel stoi przed zadaniem nieustannego uaktualniania modelu dyscypliny wiedzy, ktrej naucza. Tak wic filozofia i etyka musz stanowi przedmiot refleksji jako struktura majca swj pocztek i kres. W dalszej kolejnoci naley wkomponowa j w system edukacyjny. Chodzi o okrelenie adekwatnej drogi rozumienia danej wiedzy, o stopniowe rozpoznawanie jej zagadnie i zalenoci midzy nimi ze wzgldu na etapy intelektualnego, emocjonalnego i moralnego rozwoju ucznia.
Jakie znaczenie ma ten fakt dla sposobu prezentacji danego przedmiotu przez nauczyciela? Czy najpierw pojcia, czy zasady tej wiedzy? Czy wycznie wiedza historyczno−filozoficzna, czy jednak problemowa? To pierwsze dylematy. Jak dokona przeoenia struktury tej wiedzy na struktur poznawcz utworzon wewntrz uczcej si osoby? Jest to umiejtno utworzenia mapy zagadnienia w umyle ucznia czy studenta, utrwalenia tej wiedzy i pyncych z niej umiejtnoci.
Dodatkowy model do opracowania dotyczy relacji midzy struktur omawianej dyscypliny wiedzy a struktur przedmiotu wykadanego w szkole. Jerome Bruner w swojej ksice The process of education porusza problem „nadania” przedmiotw w szkole za nauk. Bruner twierdzi, e kluczem do rozwizania problemu jest uchwycenie przez ucznia struktury danej dyscypliny: Uchwycenie struktury tematu to zrozumienie go w sposb, ktry umoliwia znaczce powizanie z nim wielu innych spraw. Krtko mwic, uczenie si struktury to zapoznanie si z tym, w jaki sposb sprawy s ze sob powizane. [...] Aby by zdolnym do rozpoznania tego, czy dan ide mona praktycznie zastosowa w nowej sytuacji, czy te nie, i do rozszerzenia granic uczenia si, naley jasno sobie uwiadomi ogln natur zjawiska, nad ktrym si zastanawiamy.
Na gruncie filozofii bdzie to szczeglna konfiguracja treci ontologicznych, epistemologicznych, aksjologicznych. Mistrz Husserl pisa, e niedoskonao filozofii polega na tym, i „nie rozporzdza adnym systemem”. Nie moe by tam miejsca na „przekonania”, „pogldy” i „stanowiska”. Jeli takie istniej, to znaczy, e nauka dopiero si rozwija: Wszystko bez wyjtku jest w niej sporne, kade stanowisko jest spraw indywidualnego przekonania, waciwego danej szkole ujcia, „punktu widzenia”. Husserl w Logosie: W naszej epoce nie dominuje jaki system filozoficzny, lecz jej znaczenie polega raczej na rnorodnoci i subtelnoci drobiazgowej pracy filozoficznej, ktra wszake w kocu swj ostateczny sens moe odsoni tylko w tworzeniu systemu. Jako podoa i przygotowania do tego wymaga ona filozoficznego przeniknicia najrniejszych dziedzin kultury, w szczeglnoci nauki, sztuki, ycia spoeczno−etycznego, prawnego, pastwowego, narodowego, religii itp. Ca peni obecnych w kulturze i oddziaujcych na ni motyww naley podnie do poziomu wiadomoci filozoficznej.
Co stanowi tak naprawd ABC filozofii? Od czego wyj w propedeutyce namysu filozoficznego? Wielo odpowiedzi jest cech wspczesnoci. Jednak mona zwrci uwag, e – niezalenie od rnorodnoci drg inicjowania i ksztatowania sztuki filozofowania – wybr najsuszniejszej drogi jest uzaleniony od grupy uczcej si modziey. Dlatego pierwszego kontaktu z filozofi nie moe zdominowa rnica stanowisk, tysice frazeologii, poszukiwanie zaoe poszczeglnych stanowisk, poniewa powoduje to wymieszanie wiatopogldw, domniema, przekona.
W dydaktyce filozofii szkolnej najbardziej rozpowszechniony jest historyzm. Tymczasem majestat historii jest raczej nie do odkrycia, bo nauka opiera si na silnej fragmentaryzacji historii filozofii. Przedstawiamy sylwetki filozofw w zgrabnych, „grzecznych” abstraktach. Wyrywamy fragmenty dzie, interpretujemy rozdziay tych dzie, majc nadziej, e ucze dopowie sobie ca reszt. Ta praktyka jest, w moim przekonaniu, bdna. W adnej dydaktyce szczegowej nie zaczyna si od najtszych umysw, a my bez enady dajemy gimnazjalistom Sum teologiczn, olimpijczykom do poknicia niemal ca histori filozofii. Niekiedy odzywa si filozoficzny prozelityzm, objawiajcy si wieszczeniem prawd filozoficznych przed „ciemnymi” masami spoeczestwa i przedstawicielami rnych dyscyplin naukowych. Ile to razy nakadamy na interpretacje tak cis matryc wiatopogldow, e ju nie wiadomo, czy mwimy o sobie, o wasnych niepokojach, czy referujemy stanowisko autora.
Przed dokonaniem wyboru koncepcji i treci nauczania naley zada pytanie, czy i jak rozumiemy przedmiot wasnej refleksji. W zalenoci od przyjtego znaczenia bd budowane programy ksztacenia, podrczniki, scenariusze lekcji. Czy czasami nie „bawimy si” jedynie w dopisywanie przypisw nawet nie do Platona, lecz do sobie tylko znanej struktury poznawczej, zwanej wygodnie filozofi z racji ukoczenia studiw o tej nazwie? W rzeczywistoci nie ma tam kumulacji wiedzy, jest okopywanie si w tej domniemanej strukturze, ktra niejednokrotnie jest tylko projekcj nauczyciela.
W dalszych latach edukacji mona broni specyfiki filozofii, przedstawiajc wielo stanowisk, ich fragmentaryczno, jednak nie zapominajc o ich swoistej komplementarnoci, suponujcej uniwersalizm problemw.
Dydaktyka filozofii moe stanowi model, jeli uznamy j za dyscyplin generujc okrelony typ refleksji, ksztatujc procesy poznawcze ukierunkowane na abstrakcj metaprzedmiotow. Jeli zauwaymy tkwice w niej moliwoci uruchamiania kultury wiedzy oraz blokowania kultury bezradnoci, to i status dydaktyki nabierze adekwatnego do wiedzy znaczenia. Jest to dziedzina wiedzy, ktra oducza akademizmu, werbalizmu, uproszczonej polaryzacji stanowisk, nakazuje wejcie wraz z uczniem w gbokie struktury analizowanych tekstw, uczy respektu do wolnej i budzcej si myli. Jest tu miejsce na przemylenie wszelkich moliwych sposobw mylenia. Jej dyskurs obejmuje relacj wiedzy i prawdy, nauki i wiedzy yciowo wanej.
Oczywicie, bez kultury logicznej, bez troski o autonomi filozofia przeksztaci si w kulturoznawstwo lub kolejn teori literatury. Jest to dziedzina wiedzy, ktra najlepiej odsania uczniowskie uprzedzenia, lki, blokady wyniesione z rnych drg edukacji. W moim przekonaniu, jest to dziedzina, ktra moe stanowi doskonae medium midzy innymi nauczanymi przedmiotami w perspektywie troski o wiedz i umiejtnoci ucznia.