o. Jan Andrzej Koczowski
Powstanie Warszawskie byo ostatni walk zbrojn Polakw wychowanych w etosie rycerskim, jak okrelia w zesp cech charakteru i rysw postawy wobec wiata Maria Ossowska. Do pierwszych naleaa przede wszystkim bezinteresowna gotowo podporzdkowania wasnych celw temu, co si uznao za nadrzdne, wrd drugich gwn bya wierno ideaom chrzecijaskim i patriotycznym.
Prof. Jerzy Koczowski, wybitny historyk−mediewista, wyszed z powstania, w ktrym straci praw rk, z niezachwian pewnoci, e bdzie studiowa, bo to jest naturalna droga do kadej przyszej roli w spoeczestwie. Ojciec, Eugeniusz, zapisa w swoich Wspomnieniach mazowieckiego ziemianina rozmow z „Piotrusiem” (pseudonim J. Koczowskiego – M.B.) w skierniewickim szpitalu, gdzie odnaleli go rodzice: No, do wojska ju nie pjd na zawodowego. Zajm si histori. Matur mam, jak tylko jaki uniwerek gdzie otworz, id si uczy.
Jesieni 1945 roku znalaz si w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu, u Kazimierza Tymienieckiego, kierujcego Katedr Historii redniowiecznej.
W UAM skupio si grono modych ludzi podobnie wychowanych, podobnie mylcych o przeszoci i o wspczesnej Polsce. Przyjaci domu rodzicw, ktrzy zjechali do Poznania z caej Polski i tam wtedy podjli przerwan przez wojn cigo tradycji akademickiej, wspomina najstarszy syn profesora, Piotr, wicedyrektor Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie oraz kurator Instytutu Dokumentacji i Studiw nad Literatur Polsk, stanowicego oddzia muzeum. Podczas spotkania tytuowaam mego gocia profesorem, pewnie dlatego, e kontynuuje drog ojca, ma dorobek badawczy i, jak to odbieram, podejcie do wasnej rodzinnej tradycji czce wymogi warsztatu historyka z ywa pamici. Pan Piotr jest z wyksztacenia historykiem sztuki, co poszerza obszar zainteresowa rodu Koczowskich przeszoci i wzbogaca t ciekawo o nowe tematy. Pod koniec rozmowy dowiedziaam si o jeszcze innych przeduajcych si wtkach „historii w rodzinie”.
Jerzy Koczowski zdy ukoczy studia przed 1949 rokiem. – Omina go caa ideologizacja i polityzacja historii. Prawie rwnolegle pracowa nad doktoratem i obroni go niedugo po dyplomie u Karola Grskiego, przybyego do Torunia z wikszoci profesury wileskiej, pierwszego z polskich badaczy dziejw duchowoci, na tle historii spoeczno−religijnej i dziejw Kocioa w Polsce. Na ten obszar wkroczy z wielkim intelektualnym impetem mody historyk.
W roku 1950 znalaz si w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, gdzie zrobi habilitacj (1956), po czym przeszed kolejne stopnie kariery akademickiej, zostajc profesorem zwyczajnym w roku 1974.
Pan Piotr, urodzony w Poznaniu w 1949 roku, wspomina lubelskie lata jako czas „buzowania” w rodzicielskim domu dyskusji historycznych i politycznych, o tym, co przeywa Polska i o tym, co trzeba pamici Polakw odsoni albo przywrci.
Jednemu i drugiemu suy prof. Koczowski kierujc Katedr Historii redniowiecznej i Nauk Pomocniczych Historii w dziesicioleciu 1952−62, a pniej, a do przejcia na emerytur, w kocu lat dziewidziesitych, Katedr Historii Kultury Polskiej. Nazwy tych placwek warte s zapamitania, gdy w KUL ich dziaalno bya z nazwami zgodna, podczas gdy w innych polskich uniwersytetach trzeba byo si broni przed zakamywaniem dziejw pod wiarygodnie wygldajcymi szyldami. Integralno historii narodu i pastwa z dziejami kultury, zawiadczana przez Jerzego Koczowskiego w pracy badawczej i w nauczaniu studentw, okazaa si prekursorska w perspektywie naszego udziau w jednoczeniu si Europy.
Podczas Kongresu Kultury Chrzecijaskiej w Lublinie kilka lat temu profesor prowadzi dyskusj panelow o tym (najoglniej mwic), jakie wiano Polska powinna wnie do Europy, jeli znajdzie si w jej wsplnotowych strukturach. Uderzyo mnie wtedy mocne przekonanie o tym, e w naszych dawnych dziejach i w dziejach polskiego Kocioa s wartoci, ktre pozwalaj unika kompleksw, a zawstydzaj mocno, jeli si im dzisiaj sprzeniewierzamy. Pord nich przede wszystkim rozumna otwarto na religijn i kulturow odmienno ssiadw.
W roku akademickim 1956/57 rozpocz prac, powoany przez prof. Koczowskiego, Instytut Geografii Historycznej Kocioa w Polsce, rycho zyskujc mark midzynarodow. Wasne zainteresowania badawcze obejmoway histori redniowieczn ze szczegln uwag na dzieje chrzecijastwa w Polsce oraz Europie, zwaszcza rodkowowschodniej – jako e niepodobna tych dziejw geograficznie rozdzieli – histori kultury polskiej, znw na tle europejskim, gdy niepodobna jej od tego ta odrywa.
Szczeglny wtek stanowi prace nad zakonem dominikaskim i jego rol w polskiej kulturze religijnej, co miao si osobliwie sple z blisk rodzinn histori, a utrwalio si w szeregu publikacji, ktrych oglna liczba wynosi z gr 800, w tym kilkadziesit ksiek. Tytuy niektrych mwi o perspektywie badawczej autora opisywanych zagadnie: Chrzecijastwo i historia (1990), Modsza Europa. Europa rodkowowschodnia w krgu cywilizacji chrzecijaskiej redniowiecza (1998, 2003), Polska – Europa. Od Gniezna 1000 do Polski w Unii Europejskiej (2002).
Jerzy Koczowski, autor specjalistycznych bada nad dawnymi dziejami, wychowawca pokole historykw (20 samodzielnych pracownikw naukowych), jest niezwykle aktywny na polu stymulowania roli Polski we wspczesnych przemianach jej geopolitycznego otoczenia. Wyniki bada znakomicie uwierzytelniaj t rol.
W roku 1991 utworzy w Lublinie Instytut Europy rodkowowschodniej, ktrym kieruje, a take Instytut Armii Krajowej. Pierwszy suy badaniom prowadzonym w duej czci wsplnie z uczonymi krajw ssiedzkich, a take ksztaceniu modych kadr historykw zainteresowanych wsplnymi dziejami. Profesor przewodniczy, powoanemu z jego rwnie inicjatywy w 2002 roku, Konwentowi Polskich i Ukraiskich Uniwersytetw. Organizowa i organizuje wiele midzynarodowych konferencji, w tym seryjne spotkania powicone m.in. badaniom porwnawczym dziejw Kocioa, zwizkom kulturalnym Zachodu ze Wschodem. Redaguje lub wspredaguje czasopisma specjalistyczne, take Polski Sownik Biograficzny.
W roku 2005 spotka profesora zarzut wsppracy z peerelowsk sub bezpieczestwa, sformuowany przez kilku publicystw powoujcych si na materiay IPN, do ktrych mieli dostp. Instytut nie potwierdzi dotd tych informacji, a wadze KUL broni dobrego imienia uczonego.
Wyliczenie wszystkich zatrudnie Jerzego Koczowskiego zajoby zbyt wiele miejsca. Mwi one o wielkiej energii skupionej na gwnym celu, jakim jest odkrywanie i wczanie do polskiej wiadomoci tych kart historii, ktre mog utwierdzi nasze miejsce w kulturze europejskiej i pomc w odnajdywaniu drg oraz cieek dalszego rozwoju. Brzmi to oglnie, jednak trzeba, jak myl, wszystkie rozliczne wysiki zobaczy w ich przemylanym przez uczonego porzdku.
Syn, Piotr, przypomina jeszcze dziaania ojca w „Solidarnoci”, w Komitecie Obywatelskim przy Lechu Wasie, funkcj sdziego Trybunau Stanu (1989−90), senatora RP (1990−91), przewodniczcego Polskiego Komitetu ds. UNESCO i innych zwizanych z t organizacj. Nale one rwnie do tego porzdku suby wyznaczonym celom.
Mj rozmwca dopatruje si zwizkw midzy swoim yciowym wyborem a rodzinn tradycj, szczeglniej osob stryja Andrzeja, ktry take skoczy histori sztuki i take w dalszym yciu nie tej „wyuczonej” dziedzinie si powici.
Jan Andrzej Koczowski wczenie zrobi doktorat i by „wybijajcym si” modym historykiem sztuki, cenionym w poznaskim rodowisku akademickim take za walory towarzyskie – ywo umysu, dowcip, finezyjne oceny zdarze i osb, byskotliw erudycj. Przez pewien czas mia zajcia w KUL i wtedy zatrzymywa si w domu braterstwa. Te wanie wizyty stryja – „bardzo atrakcyjnego dla nas, dzieci” – przywocego wieci z pozalubelskiego, troch wtedy odizolowanego wiata, a kiedy nawet z dalszego wyjazdu na kongres Pax Romana, uwaa Piotr za istotne dla swojego pniejszego wyboru.
W 1967 roku Jan Andrzej Koczowski wstpi do zakonu dominikanw, zaskakujc otoczenie, take rodzin. Po pobycie w klasztorze poznaskim, studiowa filozofi w Krakowie – dzisiaj jest bardzo znanym mylicielem, autorem licznych artykuw i kilku ksiek, uczestnikiem wanych debat filozoficznych i dyskursu toczcego si w Kociele polskim o jego kondycji i zadaniach, ale rwnie kaznodziej w krakowskim kociele Dominikanw, duszpasterzem i duchowym przewodnikiem modziey skupionej w synnej tamtejszej „Beczce”.
By moe we wczesnych pracach starszego brata, powiconych dominikaskiej duchowoci, daoby si odnale tropy czce oba te wtki w tradycji rodziny tak pogronej w historii i tak ni pochonitej.
Owe zwizki z przeszoci – i odleg, i blisz – powiadczya wymownie uparta decyzja Jerzego o odzyskaniu i zasiedleniu na nowo Bogdan, majtku w ziemi przasnyskiej, gdzie si urodzi.
Po negocjacjach z konserwatorem zabytkw i wydatkach pochaniajcych profesorskie oszczdnoci, dokonano remontu oraz wewntrznej przebudowy dworu, restauracji parku urzdzajc „rodzinny dom wakacyjny” dla dzieci i wnukw, z zachowaniem wszake wiadectw cigoci czcej epok rozbiorow z dniem dzisiejszym. Liczne fotografie i pamitki uobecniaj prababk pana Piotra, XIX−wieczn sawantk, zarazem gorliw patriotk, dziadka Eugeniusza, wiatego gospodarza, szerzyciela nowoczesnej wiedzy rolniczej, innych antenatw zapisanych w polskiej historii.
On sam przyjeda do Bogdan „z zewntrz”, ale jego dzieciom to gniazdo wielu pokole, rzeczywiste, w tym samym miejscu, gdzie „gsto od duchw przodkw”, gdzie Koczowscy spotykaj si co roku 11 listopada, wydaje si czym naturalnym.
W okolicy yj jeszcze potomkowie paru rodzin, ktre pracoway przed wojn w majtku. Zaprzyjanieni z dzisiejszymi mieszkacami Bogdan czytaj pamitniki Eugeniusza, a na wykad prof. Jerzego w Przasnyszu przybyli w licznym towarzystwie ssiadw i znajomych. Realno i mitologia maej oraz najmniejszej ojczyzny – rodzinnego domu – spotykaj si w tym miejscu i umacniaj wzajemnie.
Picioro dzieci Jerzego Koczowskiego i Krystyny z Makiewiczw oczywicie kontynuuje inteligenck tradycj. Poza Piotrem, troje – humanistyczn. Pawe jest historykiem idei w Uniwersytecie Jagielloskim, Maria pedagogiem w Stanach Zjednoczonych, a Jan historykiem, tumaczem i poet. Najmodsza Anna skoczya matematyk, ale pracuje w „Gazecie Wyborczej”.
Nastpne pokolenie ronie w domach, gdzie o tradycji niekoniecznie trzeba mwi, ale wszyscy si do niej odnosz.