Czy burzliwy rozwj nauk przyrodniczych, technicznych i technologicznych przysparza pojedynczemu czowiekowi i spoeczestwu tylko dobrodziejstw, czy te jest lub moe by niebezpieczny i stanowi zagroenie dla rozwoju osobowoci?
Owych zagroe upatruje si poprzez nieprzystosowanie w dwch sferach osobowoci ludzkiej. Chodzi o tzw. sfer tymiczn, czyli uczuciow (thymos – serce, uczucie) i tzw. sfer froniczn, czyli rozumow (phronesis – rozum). Przystosowanie pierwsze oznacza urozmaicenie i satysfakcj oraz obawy i niepokoje egzystencjalne jednostki, co jest take wykadnikiem zdrowia psychicznego. Przystosowanie drugie oznacza racjonalny ad i precyzj oraz moliwoci monotonii i uciliwoci doskonaoci intelektualnej. Obie sfery mog by w konflikcie wzajemnym, a ich harmonia jest wykadnikiem jakoci komunikacji czowieka ze wiatem rzeczy i celowoci otwarcia na wiat rzeczywisty (take techniczny) poza czowiekiem. Zrwnowaona harmonia tworzy nas jako osobow odrbno. Skutek tego nazywany bywa potocznie niepowodzeniem lub szczciem czowieka w yciu.
Czowiek w cigu swojego historycznego rozwoju, zgodnie stwierdzaj etnolodzy, psychologowie, psychiatrzy, dy do perfekcji rozumu przy zaniedbaniu sfery emocjonalnej i instynktu. Gosi si, e wszystko, co irracjonalne, pochodzi ze sfery tymicznej i powinno by zredukowane, usystematyzowane, uzasadnione i usprawiedliwione przez sfer froniczn. Wystpuje wtedy tzw. deficyt ludzki. Zauwaa si wystpujc przeciwstawn potrzeb zredukowania przesadnej racjonalizacji ycia (deficytu), aby ochroni jego siy witalne na poziomie tymicznym. Wydaje si jednake by optymalnym pewien stan deficytu ludzkiego. Siy, ktre rozwijaj technik, chocia s siami o charakterze ludzkim, zmuszaj czowieka do sprostania coraz wikszym przeciwnociom. Obok entuzjazmu w rezultatach podboju przyrody (tempo przetwarzania informacji, poruszania si, ycia osobowego itp.) mamy taki porzdek wiata, gdzie bohaterami s: gwat, nienawi, wojna, gd itd. Pytanie o rozmiar deficytu ludzkiego jest otwarte i szuka pilnej odpowiedzi.
Najbardziej daje si odczu deficyt emocjonalny (tymiczny), czyli utrata wizi uczuciowej (kontaktu czowieka z czowiekiem, w rodzinie itp.) w natoku rodkw technicznych, na ktrych czowiek nie moe ju polega i mie do nich osobistego stosunku. Popada w wiat bez stabilizacji emocjonalnej, czuje si ofiar i niewolnikiem stworzonego przez siebie porzdku, zatracajc swoj autentyczn personaln egzystencj.
Inne zagroenie technik wypywa ze stresu innowacyjnego. Konflikt pojawia si, gdy uwiadamiamy sobie trudno czy bezradno sytuacji przymusowych, z ktrych nie udaje si wyj za pomoc rodkw zrutynizowanych. Pojawia si stan wzmoonej mobilizacji energii psychicznej, jako reakcja na sytuacj innowacyjn, co przy gwatownoci i niekorzystnej dynamice zmian prowadzi do wyczerpania i chorb psychicznych. Najwiksza w przyrodzie plastyczno zachowania czowieka posiada ograniczenia, takie jak: sztywno nawykw, rutyna, system przekona itd. Ale najwikszym ograniczeniem plastycznoci jest sfera tymiczna czowieka, ktra nie jest w stanie nada za wysok dynamik zmian powodowanych przez technik i technologi.
Ostatnim zagroeniem byoby niebezpieczestwo scjentyzmu, jako kultu nauk cisych rozcignitego na wszystkie bez wyjtku dziedziny ycia ludzkiego. Uczonego przesadnie stawia si w roli wyroczni i ostatecznego sdziego, zarwno w nieograniczonym postpie i podboju kosmosu, jak i humanistycznych wartoci kultury oraz moralnoci.
Niebezpieczestwo nie polega na tym, jak przestrzega W. Frankl, e naukowcy si specjalizuj, lecz na tym, e specjalici generalizuj swoje specjalizacje.
Sakralizacja prawd nauk szczegowych, ktre po zabiegu uoglnienia maj zastpi ambicje i wizje humanistw, jest intelektualnie i moralnie nieusprawiedliwiona. Oglnoci kwestii etycznych czy humanistycznych nie sposb bada za pomoc szczegowych, doranych i wyrywkowych eksperymentw, realizowanych w naukach przyrodniczych albo technicznych, albowiem do tych uoglnie nie wiod przesanki empiryczne.
Powstao wiele opracowa na temat zagroenia naturalnego rodowiska czowieka – np. raporty: U Thanta, Mentoski, Brooksa, Klubu Rzymskiego itp. – a take wystpie pod hasem zero growth (zero wzrostu) oraz wiele innych przestrg i ordzi. Analogicznie do degradacji rodowiska biologicznego, moemy mwi o degradacji rodowiska psychicznego (wraliwoci) czowieka. Bardzo ywej aktualnoci nabiera problematyka oglnej teorii wartoci ycia, nastawionego na dominacj celw pozamaterialnych, gdzie nadrzdn wartoci stan si szanse psychiczne czowieka i rozkwitu jego osobowoci.
Nie mamy dotychczas wyspecjalizowanej nauki oglnej o jakoci i wartoci ycia ludzkiego, nie mamy pomysu na ogln miar cywilizacji albo odrbnego, obiektywnego, globalnego i humanistycznego „wskanika dobrobytu”, ktry wyparby rne uszczegowione oceny lub wskaniki „wzrostu za wszelk cen”.
Nauki techniczne, poprzez swoje osignicia i wytwory, s szczeglnie zmysowo atrakcyjne, a ich aktualne moliwoci rozwoju znacznie przekroczyy moliwoci rozpoznawania i dostatecznego zrozumienia tego, co i po co robi technicy i uczeni. Lawinowo rosnce sukcesy techniki staj si niekontrolowane, przekraczaj zdolnoci ludzkiej percepcji, a dostosowanie psychologiczne (tymiczne), refleksja intelektualna i procesy kwalifikacji (froniczne) oraz oceny moralne nie nadaj. Pd do konsumpcji wiedzy i techniki staje si spontanicznie lepy.
Powstaj jednake ruchy spoeczne i organizacje oraz akty prawne, ktre przestrzegaj przed niekontrolowan wolnoci bada naukowych i stosowaniem wiedzy, ktra zagraaaby istnieniu i godnoci czowieka, co przynosioby szkod, a nie poytek. Nabiera ju pewnoci przekonanie, e nauka i technika wtedy i tylko wtedy su czowiekowi, kiedy uprawiane s we waciwych spoecznie granicach oraz przestrzegaj zewntrznych i uniwersalnych (uwarunkowanych) przyrodniczych, kulturowych i moralnych norm. Niektrzy oceniaj nawet, e nastaje wiek nauki niebezpiecznej i naley da temu odpr. Musi pojawi si wic obszar obywatelskiego wspdziaania w celu kontroli aktywnoci uczonych i technikw w zakresie dziaa innowacyjnych.
Trzeba technice przywrci klasyczny system humanistycznych wartoci. Kultura techniczna ma by skierowana nie na rzeczy, lecz na czowieka, na takie aspekty ycia, jak: satysfakcja, twrczo, zabawa, intymno, modlitwa, przyja, mio itp.
Jawi si zatem sensowno postulatu ascezy innowacji i model czowieka jako homo ockhamiensis (od tzw. brzytwy Ockhama). Czowiek taki pragnie zachowa swoj indywidualno, wewntrzn cisz i potrzeby psychiczne, przed druzgoccym nadmiarem technologii, ktr musi dwiga jako balast. Trzeba tutaj szczeglnie uczuli uczonych technikw na redukcj i eliminacj w poznaniu naukowym problemw pozornych i spekulatywnych, prowadzcych do pseudorozwiza, ktre jake czsto graj tylko rol intelektualnej igraszki uczonego.
Drugi postulat to zasada niezbdnego minimum irracjonalnoci, wymierzona przeciwko scjentyzmowi, jako kultowi czy wrcz sakralizacji nauk cisych (w tym technicznych). Bo taki jest ju czowiek, e jego istota domaga si ochrony intymnoci ycia oraz niezbywalnego i niezastpowalnego bezpieczestwa psychicznego.
Trzecia sprawa to postulat „czowieka prostomylnego”. Chodzi o to, eby czowiek nie uczy si tylko myle abstrakcyjnie, spekulatywnie, lecz raczej uczy si „prosto myle”, gboko, naturalnie, tzn. posiada umiejtnoci przechodzenia od refleksji z pozycji spoeczestwa, do refleksji z pozycji czowieka i bliniego, od oceny z pozycji wielkiego humanizmu do oceny z pozycji wasnych i zbiorowych ludzkich spraw.
Prostomylno czowieka zawarta jest w jego emocjonalnoci. Czowiek, przeksztacajc wiat za pomoc techniki, powinien swoje doznania jako homo technologicus przeywa radonie, jako uzupenienie i wzrost naturalnych potrzeb do bycia homo emotionalis, a poprzez rozumno wzrasta do penego bycia homo sapiens w celu zapewnienia poprawnego funkcjonowania i pewnoci instynktw w rozwoju osobowoci.
Wyania si wic obraz czowieka przyszoci, w ktrym istnieje niejako dwch ludzi. Jeden to czowiek o niepoznawalnej strukturze wewntrznej, marzyciel i irracjonalista, a drugi to czowiek techniki, hodujcy podbojom wiata zewntrznego (technik, konstruktor, uczony, innowator). Nieustannie przeskakujemy od jednego do drugiego rodzaju egzystencji, aby – ostatecznie i z koniecznoci, ale na og nieoptymalnie – zrwnoway przystosowanie na tych dwch poziomach i nie obrci si w zbiorowisko technokratw, robotw, cyborgw.
Ze wzgldu na ogromn zoono problemw, zachodzi potrzeba powoania nowej dziaalnoci naukowej o nazwie eutyfronika, wyjaniajcej problematyk zrwnowaonego przystosowywania ycia jednostki w systemach technicznych. Nazwa tej nowej nauki pochodzi od greckiego sowa euthyphron, ktre oznacza: szczero, bezporednio, prostomylno, empati, asertywno i to wszystko, co wyraa najgbsze cechy osobowe czowieka.
Eutyfronika apeluje do wzrusze, uczu i arliwoci podmiotu ludzkiego, czyli dotyczy tzw. wskaza ciepych. O rozwoju osobowoci zimny – ciepy, jak uznaj liczni badacze tego problemu, jest podstawowym narzdziem oceny osobowoci i zdrowia psychicznego czowieka. Do dziaalnoci na rzecz rozwoju tej nowej nauki naley wciga szerokie rzesze technikw, inynierw i uczonych z rnych specjalnoci.
Jednake, jakiekolwiek mielibymy obawy i lki przed technik, trzeba bezwzgldnie przyzna, e technika uczestniczy najpotniej w dziele tworzenia cywilizacji, a zagroenia z ni zwizane stan si niegrone przez jej uczowieczenie. Ludzki wiat bez techniki byby pusty, tak jak bez humanizmu byby lepy. Bdzie to, jak si wydaje, gwna dychotomia ksztatujca kultur III tysiclecia.