Plany systematycznego zwikszania krajowych nakadw na badania oraz fundusze przewidziane w perspektywie finansowej Unii Europejskiej obejmujcej lata 2007−13 otwieraj przed sektorem bada i rozwoju, a take szkolnictwem wyszym w Polsce, bezprecedensowe i niepowtarzalne moliwoci modernizacji dziki dostpowi do znacznych rodkw finansowych. Racjonalne wykorzystanie tych funduszy oraz efektywne zarzdzanie podejmowanymi przedsiwziciami jest wyzwaniem stojcym przed caym sektorem nauki, dotyczcym w szczeglnoci Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyszego oraz instytucji prowadzcych badania w Polsce. Osignicie na tym polu sukcesu powinno doprowadzi do dynamicznego rozwoju sektora B+R w Polsce.
Jednoczenie panuje do powszechny pogld, e obecna organizacja sektora bada naukowych w Polsce nie jest dostosowana do podjcia tego wyzwania i potrzebna jest daleko idca reforma. Powinna ona obejmowa zmian koncepcji polityki naukowej oraz wprowadzanie odpowiednich instrumentw, umoliwiajcych jej realizacj. Poniej wymieniam podstawowe argumenty za podjciem takiej reformy oraz podaj informacje dotyczce gwnych kierunkw ju podejmowanych dziaa i przyszych zamierze w tym zakresie.
Podstaw reformy sektora nauki stanowi ocena jego obecnej sytuacji. Sabe strony oraz zwizane z tym zagroenia, ktre charakteryzuj polsk nauk, s wynikiem rozmaitych czynnikw. Do najwaniejszych z nich nale:
• niewystarczajcy poziom finansowania bada i rozwoju (GERD [krajowe wydatki na badania i rozwj ogem] w 2005 r.: Polska – 0,57 proc., UE – 1,84 proc.) oraz jego niewaciwa struktura (prawie 70 proc. GERD pochodzi ze rodkw publicznych),
• niedostateczne zasoby ludzkie (liczba naukowcw na 1000 mieszkacw: Polska – 1,5, UE – 2,6),
• przestarzaa aparatura badawcza (stopie zuycia na koniec 2005 – blisko 80 proc.),
• rozdrobnienie potencjau (wiele maych zespow podejmujcych drobne zadania),
• maa mobilno naukowcw (midzynarodowa, regionalna i midzysektorowa),
• konserwatywny system zarzdzania jednostkami naukowymi oraz projektami badawczymi,
• niewystarczajce powizania z gospodark i potrzebami spoecznymi (dotychczas udzia krajowych podmiotw gospodarczych w nakadach na B+R wynosi zaledwie 1/4 caoci tych nakadw; 24 proc. GERD).
Wrd wymienionych elementw szczeglnie niepokojce jest mae zainteresowanie przedsibiorstw uczestniczeniem w badaniach naukowych oraz wynikajc z nich innowacyjnoci. Drugim negatywnym elementem s braki kadrowe i niekorzystna struktura wiekowa pracownikw naukowych. Rnice w porwnaniu ze rednim poziomem w UE wskazuj na potrzeb zwikszenia liczby naukowcw z obecnych 60 tys. do podanych 100 tys., przy czym te dodatkowe miejsca pracy powinny powsta przede wszystkim w gospodarce (obecnie ponad 90 proc. naukowcw pracuje w sektorze pastwowym). Wspomniane saboci s rezultatem nawarstwienia si wieloletnich zaniedba, ktrych naprawa wymaga systematycznych i dugofalowych dziaa.
Natomiast najistotniejsze silne strony i szanse stojce przed polsk nauk obejmuj: uznan pozycj midzynarodow w naukach cisych i biomedycznych, rosnce dowiadczenie we wsppracy midzynarodowej, wynikajce z kilkuletniego ju uczestnictwa w programach ramowych UE oraz bezprecedensowy wzrost liczby studentw i doktorantw (odpowiedni wskanik dwukrotnie wikszy od redniej UE, ale przy znacznie wikszej liczbie studentw przypadajcych na jednego nauczyciela akademickiego).
Szans s take, otwierajce si na niespotykan dotychczas skal, wspomniane wczeniej moliwoci pozyskania w obecnej perspektywie finansowej (lata 2007−13) funduszy zarwno dla sektora nauki, jak i szkolnictwa wyszego, pochodzcych z budetu wsplnotowego. Warte odnotowania jest take wzrastajce zainteresowanie firm zagranicznych inwestowaniem w badania w Polsce. Szczeglnie informatyka staje si polsk specjalnoci. W latach 2002−04 inwestycje tych firm w badania i rozwj wzrosy ponad 2,5−krotnie i wynosz obecnie 5 proc. GERD. Trend jest wic korzystny, ale do osignicia redniej krajw UE–25 (8 proc. GERD) jest jeszcze spory dystans.
Na podstawie obszernej analizy, ktrej konkluzje przedstawiem skrtowo powyej, kierownictwo MNiSW doszo do przekonania, e likwidacja saboci i zagroe, a take wykorzystanie zalet i szans, wymagaj, oprcz konsekwentnego zwikszania finansowania bada oraz dziaa na rzecz podnoszenia ich jakoci, take radykalnych zmian w organizacji systemu nauki. Do szczeglnych wyzwa naley potrzeba coraz gbszego wchodzenia polskiej nauki do Europejskiej Przestrzeni Badawczej, a take tworzenie optymalnych warunkw wykorzystania rodkw pochodzcych z rozlicznych programw unijnych oraz funduszy strukturalnych.
Finansowanie sektora nauki. Dla ogarnicia skali rodkw finansowych, ktre bd skierowane do sektora nauki we wspomnianej ju perspektywie finansowej, warto dokona ich krtkiego zestawienia.
Fundusze przeznaczone z budetu pastwa na nauk wynios w biecym roku ok. 3,7 mld z. To kwota powikszona o ponad 300 mln z w stosunku do roku poprzedniego. W kolejnych latach tempo wzrostu rodkw z czci budetu „Nauka” bdzie podobne.
Ponadto, na rozwj sektora B+R przeznaczone bd rodki finansowe pochodzce z funduszy strukturalnych UE (rozoone na 7 lat), na ktre skadaj si: 1314 mln euro na badania i rozwj nowoczesnych technologii (Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka), 1314 mln euro na infrastruktur badawcz (Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka), 588 mln euro na dofinansowanie infrastruktury wyszych uczelni (Program Operacyjny Infrastruktura i rodowisko), a take 960 mln euro na rozwj potencjau ludzkiego w sektorze nauki (Program Operacyjny Kapita Ludzki).
rodowiska naukowe i edukacyjne bd mogy si rwnie ubiega o pienidze w ramach regionalnych programw operacyjnych oraz Programu Operacyjnego „Rozwj Polski Wschodniej” (szacunkowo cznie 860 mln euro do 2009). Ponadto polskie zespoy badawcze pozyskuj rocznie ok. 50 mln euro stanowice dofinansowanie z programw ramowych UE. Warto take odnotowa rodki pochodzce z Norweskiego Mechanizmu Finansowego oraz Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (cznie 33 mln euro) przeznaczone na nauk.
Dobre praktyki. W poszukiwaniu najlepszych modeli dla Polski dokonano szerokiego przegldu rozwiza stosowanych w innych krajach, a take wykorzystano opracowania rozmaitych europejskich gremiw doradczych. Na tej podstawie zidentyfikowano kilka zasad, ktre s uwaane za kluczowe w badaniach naukowych. Naley do nich rozdzia pomidzy formuowaniem polityki naukowej a organizowaniem i finansowaniem bada oraz ich realizacj. Druga zasada odnosi si do realizacji bada naukowych i postuluje rozdzia pomidzy planowaniem i ocen prac badawczych prowadzonych na szczeblu jednostek naukowych a zarzdzaniem operacyjnym tymi badaniami.
W systemie istniejcym w Polsce wymienione zasady nie s niestety przestrzegane. Decyzje dotyczce polityki naukowej podejmuje minister, ktry jednoczenie dzieli fundusze pomidzy jednostki naukowe, a take przyznaje rodki na realizacj projektw badawczo−rozwojowych. Ponadto, w wikszoci jednostek rady naukowe, obok planowania i oceny prac badawczych, ingeruj w kierownicze kompetencje dyrektorw, utrudniajc szybkie podejmowanie decyzji operacyjnych. Natomiast w wikszoci krajw o wysokim poziomie rozwoju organizacja bada naukowych jest nieco inna, mianowicie: minister odpowiedzialny za sprawy nauki formuuje zaoenia polityki naukowej; zaoenia te poddawane s ocenie przez niezalene ciaa doradcze (ich niezaleno polega na ograniczeniach dotyczcych zmiany ich skadu oraz na publicznym ogaszaniu ocen podejmowanych przez te ciaa); finansowanie bada prowadzone jest za porednictwem autonomicznych agencji; plany pracy jednostek naukowych s uchwalane przez ich rady naukowe, zgodnie z oglniejszymi zaoeniami polityki naukowej, bez wymogu dalszego ich zatwierdzania; jednostki prowadzce badania naukowe, publiczne i prywatne, korzystaj z dobrze wyksztaconych procedur zarzdzania.
Planowana reforma systemu nauki zmierza do wprowadzenia takich wanie zasad.
Cele reformy. Do szczegowych celw reformy nale:
1. Stworzenie warunkw zapewniajcych moliwie pen absorpcj europejskich funduszy na badania naukowe i prace rozwojowe;
2. Uatwianie transferu wynikw bada naukowych do gospodarki i innych dziedzin ycia spoecznego, zwaszcza przez wspieranie partnerstwa naukowo−przemysowego w prowadzeniu prac badawczych i rozwojowych;
3. Zwikszenie udziau polskich zespow badawczych w midzynarodowych programach naukowych, m.in. poprzez zachcanie do stosowania najwikszych dopuszczalnych stawek kosztw osobowych;
4. Doprowadzenie do zdecydowanego wzrostu liczebnoci kadry pracujcej w sektorze nauki, w szczeglnoci przez zwikszenie liczby uczestnikw studiw doktoranckich (zwaszcza na kierunkach matematyczno−fizycznych, technologicznych i biologiczno−medycznych) oraz zwikszenie zatrudnienia naukowcw w gospodarce, m.in. przez wprowadzenie odpowiedniego systemu grantw.
Ponadto, w poszukiwaniu sposobu poprawienia jakoci bada naukowych w Polsce i podnoszenia midzynarodowej konkurencyjnoci polskiego sektora nauki, zamierza si wprowadzi ocen krajowych aplikacji o due projekty badawcze przez ekspertw zagranicznych oraz umoliwienie reinwestowania czci rodkw wypracowanych przez zespoy badawcze w ich wasny rozwj.
Projekty aktw prawnych. W tym roku pod obrady Sejmu wniesiono projekty ustaw nowelizujcych ustaw o zasadach finansowania nauki i o jednostkach badawczo−rozwojowych oraz now ustaw o Narodowym Centrum Bada i Rozwoju. Ustawy te wprowadz niezbdne i najpilniejsze zmiany, ktre powinny usprawni system wydatkowania rodkw budetowych na nauk (zwaszcza dla przedsibiorcw) oraz uatwi procesy restrukturyzacji jednostek badawczo−rozwojowych. Ponadto umoliwi tworzenie Krajowego Programu Bada Naukowych i Prac Rozwojowych, ktry bdzie obejmowa due, strategiczne programy badawcze prowadzone przez NCBR z budetu ministerstwa.
W 2008 planuje si take wejcie w ycie nowej ustawy o organizacji i finansowaniu bada naukowych, scalajcej dotychczasowe odrbne ustawy i przynoszcej nowe, konieczne regulacje. Zaoenia tej ustawy s opracowywane obecnie w MNiSW. Ustawa ta, oprcz usprawnienia procesu finansowania nauki, ma wzmocni zwizki gospodarki z nauk. Chodzi przede wszystkim o stworzenie zacht do finansowania przedsiwzi naukowych ze rodkw przedsibiorstw oraz cilejszej wsppracy jednostek naukowych z przedsibiorcami podczas prowadzenia prac B+R. Nowe przepisy umoliwi take finansowanie przedsibiorstw uczestniczcych w badaniach naukowych w ramach programw krajowych, jak i midzynarodowych.
Powoana zostanie Krajowa Rada Nauki, speniajc wobec ministra nauki i szkolnictwa wyszego funkcje doradcze i opiniodawcze w ustalaniu kierunkw polityki naukowej i prac rozwojowych. Rada bdzie organem niezalenym, ktrej opinie nie bd wymagay uzgodnienia z ministrem. Opinie te bd ogaszane publicznie.
Narodowe Centrum Bada i Rozwoju. Utworzenie NCBR rozpoczyna pierwszy etap reformy polskiego systemu bada i nauki. Zajmie si ono zarzdzaniem i finansowaniem duych, strategicznych programw bada naukowych i prac rozwojowych, ktrych warto moe przekracza nawet 100 mln z.
Prace NCBR bd finansowane z corocznej dotacji celowej na swoj dziaalno ustawow (tj. na realizacj programw strategicznych, pokrycie biecych kosztw zarzdzania i na dofinansowanie inwestycji dotyczcych obsugi realizowanych przez centrum zada), przekazywanej z budetu na nauk. Ponadto centrum bdzie si ubiegao o dofinansowanie poszczeglnych zada w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna gospodarka 2007−2013.
Jednostki naukowe, realizujc poszczeglne zadania w ramach programw prowadzonych przez centrum, bd musiay zapewni odpowiednie warunki do realizacji tych zada, np. poprzez uzgadnianie ze sob planw rozbudowy infrastruktury badawczej i rozwoju kadr. W zamyle ma to doprowadzi do konsolidacji programowej instytutw Polskiej Akademii Nauk, jednostek badawczo−rozwojowych i zespow uczelnianych. Umoliwi to powstawanie duych, interdyscyplinarnych zespow badawczych oraz powinno prowadzi do poprawy konkurencyjnoci polskiej nauki.
Centrum ma take wspiera transfer wynikw bada naukowych i prac rozwojowych do gospodarki oraz realizowa midzynarodowe programy mobilnoci naukowcw. Za zgod ministra centrum bdzie realizowa programy bada naukowych i prac rozwojowych finansowane przez inne podmioty, w tym partnerw gospodarczych.
NCBR bdzie autonomiczn agencj, ktrej struktura obejmie rad centrum i dyrektora. Rada centrum bdzie ciaem opiniodawczym. Wikszo jej czonkw bdzie powoywana przez ministra na podstawie rekomendacji rodowisk naukowych, gospodarczych i finansowych. Wejd do niej take przedstawiciele administracji publicznej. Kadencja rady bdzie trwaa 4 lata.
Pracami NCBR kierowa bdzie dyrektor powoany przez ministra spord kandydatw wyonionych w konkursie przeprowadzanym przez rad. Jego kadencja po 5 latach bdzie moga by przeduona na kolejnych 5 lat. Dyrektor bdzie niezaleny w swoich kompetencjach operacyjnych.
Agencja Bada Poznawczych. Zgodnie z oglnymi zaoeniami reformy organizacji bada naukowych, utworzona zostanie druga agencja finansowania bada, zwana Agencj Bada Poznawczych (ABP). Agencji bdzie powierzona realizacja zada wynikajcych z polityki naukowej pastwa, sucych gwnie rozwojowi nauki, tzn. bada podstawowych. Status prawny, struktur i zadania ABP bdzie regulowa odrbna ustawa, przy czym zakada si, e struktura ABP bdzie podobna do struktury NCBR. Dziaalno ABP bdzie finansowana z budetu ministra.
Obie agencje bd miay moliwo, a nawet obowizek, uczestniczenia jako niezalene podmioty w rozlicznych inicjatywach midzynarodowych, w tym w europejskich. Bdzie to miao szczeglne znaczenie w odniesieniu do takich przedsiwzi, jak projekty typu ERA−NET, dotyczce koordynacji narodowych programw badawczych czy te wspfinansowanych programw mobilnoci naukowcw.
Narodowy Program Foresight „Polska 2020”. Narodowy Program Foresight „Polska 2020” jest przedsiwziciem ogoszonym przez ministra nauki i szkolnictwa wyszego (obszerniejsza informacja o programie znajduje si na stronie internetowej MNiSW www.nauka.gov.pl). Program ten, prowadzony przez wyonion w drodze konkursu jednostk naukow, ma na celu wskazanie przyszych potrzeb, szans i zagroe zwizanych z rozwojem spoecznym i gospodarczym oraz zaplanowanie odpowiednich dziaa z dziedziny nauki i techniki. Wyniki programu bd suy zarwno decydentom zaangaowanym w tworzenie oraz realizacj polityki naukowej, technicznej i innowacyjnej pastwa (w szczeglnoci odpowiednim organom MNiSW), jak rwnie potencjalnym beneficjantom tego procesu, np. przedsibiorcom, finansistom, kierownikom jednostek naukowo−badawczych. Zakres realizacji programu obejmuje trzy pola badawcze: zrwnowaony rozwj Polski, technologie informacyjne i telekomunikacyjne oraz bezpieczestwo.