Rozwj studiw doktoranckich, majcy ostatnio miejsce w rnych dyscyplinach naukowych, wynika zarwno z potrzeb postpu naukowego i technicznego, jak i koniecznoci przygotowania nowych kadr pracownikw badawczych i nauczycieli akademickich. W wielu krajach, a ostatnio i u nas, studia doktoranckie stanowi kolejne, trzecie ogniwo procesu ksztacenia akademickiego, po studiach inynierskich lub licencjackich i studiach magisterskich. Uczestnicy tych studiw podejmuj zadania badawcze w trakcie realizacji tego systemu edukacyjnego, majc na og ograniczony czas, zwykle 3 lata. Taka sytuacja stwarza czsto trudnoci organizacyjne i metodyczne. Doktoranci na og nie dysponuj jeszcze w dostatecznym stopniu odpowiednimi umiejtnociami samodzielnego mylenia i dziaania naukowego. Wpywa to na poziom naukowy i edytorski przedstawianych dysertacji i publikacji. Jak kada dziaalno twrczo−intelektualna, opracowania naukowe wymagaj znajomoci podstaw oraz specyfiki uprawianej dyscypliny i specjalnoci; oglnych zasad metodologii naukowej oraz przede wszystkim przestrzegania dobrych obyczajw i kanonw etyki naukowej. Literatura w tym zakresie jest nader uboga i niewystarczajca.
Doceniajc rol tego zagadnienia, organizacja UNESCO opracowaa Kodeks dobrych obyczajw w dziedzinie publikacji naukowych (1984). Komitet Etyki Naukowej PAN opublikowa nieco pniej zbir zasad i wytycznych, zwany potocznie Kodeksem etyki naukowej (1994). Zawieraj one szereg istotnych dla wspczesnej nauki informacji i zalece, z ktrych zaczerpnem sporo inspiracji. Nie s one pozbawione sformuowa majcych charakter truizmw i naiwnoci, a przy tym s trudno dostpne.
Moim zadaniem jest przedstawienie modym adeptom nauki – gwnie kierunkw przyrodniczych i technicznych – nie majcym dostatecznego przygotowania humanistycznego, oglnych zasad etycznych obowizujcych przy publikacji i prezentacji prac badawczych. Artyku ten stanowi rozszerzon i uaktualnion wersj wykadw prowadzonych na studiach doktoranckich wydziaw Lenego i Technologii Drewna SGGW w Warszawie oraz rnorodnych studiach podyplomowych przyrodniczo−technicznych w innych uczelniach. Oparty jest gwnie na moich dowiadczeniach i przemyleniach jako badacza, autora, promotora oraz recenzenta licznych prac doktorskich i innych opracowa naukowych.
Miny ju czasy „feudalnej” podlegoci adeptw nauki swojemu „mistrzowi” – panujce przez wieki w uniwersytetach i akademiach – kiedy to przygotowywa si on przez duszy czas, bez okrelonego terminu, do realizacji pracy doktorskiej. Aby sprosta wspczesnym wymogom postpu naukowo−technicznego, dziaania na tym polu powinny by realizowane w sposb zorganizowany, wedug opracowanej wczeniej logistyki. Ogromn rol odgrywa w tym promotor lub kierownik naukowy, do ktrego zada naley czuwanie nad planowym przebiegiem studiw i eksperymentw, opracowanie koncepcji ksztacenia, akceptacja lub pomoc w wyborze tematyki, metodyki i form opracowania wynikw. Ingerencja promotora, zalenie od dojrzaoci intelektualnej doktoranta, moe mie rny charakter, nie przekraczajcy jednake pewnych form i granic, okrelajcych samodzielno realizacji. Pogld formalny, e praca doktorska powinna stanowi samodzielne rozwizanie przez autora podjtego zagadnienia badawczego, pozornie koliduje z oficjalnymi zadaniami promotora lub kierownika tematu. Rozstrzygnicie tego dylematu naley do indywidualnej oceny sytuacji w myl zasad etyki naukowej.
Podstawowym elementem pracy naukowej jest wybr tematu. Badania maj za zadanie wynajdywanie, poznawanie, rejestrowanie, opisywanie i wyjanianie zjawisk oraz procesw wystpujcych i zachodzcych w warunkach naturalnych w przyrodzie lub stworzonych przez czowieka warunkach modelowych. U podstaw dziaalnoci badawczej ley odwieczna ciekawo i poczucie ludzkiej niezgbionej tajemnicy poznania. Jednoczenie, w miar postpw w procesach poznania, nastpuje tworzenie i formowanie nowych elementw wiedzy na okrelony temat. Uzyskanie informacji natury poznawczej stwarza moliwo rozwizywania problemw aplikacyjnych, projektowych, technicznych, technologicznych, ekonomicznych, ekologicznych i socjalnych.
Postp w informacji naukowej i technicznej, ktry ksztatuje si w wyniku prowadzonych bada, stanowi podstaw ycia i rozwoju spoeczestw oraz ich kultury materialnej. Z tych wzgldw realizacja prac naukowych, niezalenie od jej celw, poznawczych czy stosowanych, powinna si rozpoczyna od zapoznania si z literatur na podjty temat, krajow i zagraniczn. Powstaje pytanie, jak daleko w przeszo naley siga w przegldzie literatury. Nie ma tu jasnej odpowiedzi. Optymalnie przegld powinien siga w zasadzie „do dna” problemu. Naley mniema, e nawet w odlegych czasach prowadzono interesujce badania i uzyskiwano wyniki czsto aktualne jeszcze dzisiaj. Praktycznie przy masowej iloci publikacji naukowych, jakie powstaj obecnie w wiecie, nie jest to w peni moliwe. Duym uatwieniem jest dotarcie do wielce cenionych prac przegldowych problemu, ktre coraz czciej ukazuj si w literaturze wiatowej. Przedstawiaj one stan zagadnienia (review, state−of−the−art), krytyczn ocen i kierunki prowadzenia dalszych bada. Rola tych prac w kadej dziaalnoci naukowej jest nie do przecenienia. Wyrazem tego jest powoanie przez Amerykask Akademi Nauk specjalnego instytutu (Institute of Sciencific Information) oraz przyznawanie corocznej nagrody James Murray Luck Award for Excellence in Sciencific Information. Rozpoczynanie i prowadzenie bada bez rozpoznania stanu wiedzy na podjty temat jest dziaaniem „na olep” i prowadzi czsto do powtarzania prac wykonanych ju wczeniej, powodujc strat czasu i energii. Niekiedy ma miejsce dorabianie przegldu literatury dopiero w czasie opracowywania sprawozdania kocowego, co naley uzna za niedopuszczalne i najczciej nie wnosi nic do postpu naukowego lub technicznego.
Etyka, dyscyplina wchodzca w ramy nauk filozoficznych, w praktyce pracy naukowej stanowi okrelony system norm i zasad postpowania obowizujcych w danej epoce i rodowisku, regulujcych dziaania poznawcze czowieka. Moralno i dobre obyczaje s w zasadzie uniwersalne w czasie i przestrzeni, ale – jak caa filozofia – etyki podlegaj rozwijaniu i uszczegowianiu. Dziaania naukowe wymagaj, obok gruntownej znajomoci podstaw uprawianej dyscypliny i specjalnoci, predyspozycji psychicznych oraz zdolnoci organizacyjnych. Niezmiernie wane s u badacza cechy i waciwoci psychotechniczne, przede wszystkim zdolno logicznego mylenia, indukcji i dedukcji, stanowicych podstaw prowadzenia analizy, interpretacji i syntezy zjawisk i procesw oraz formuowania wnioskw. Uzupenienie tych wymogw cechami metafizycznymi, jak talent, intuicja, olnienie, wizjonerstwo, pasja i zamiowanie, znacznie uatwia dziaalno naukow.
Modego badacza obowizuje postawa samokrytyczna i krytyczna. W swej dziaalnoci powinien on poznawa i szanowa pogldy kierownika, promotora i innych autorytetw naukowych. Jednake wyej ni ich pogldy naley stawia wymow aktualnych, powstaych w czasie bada, faktw i argumentw. Cech rasowego badacza jest staa gotowo kwestionowania, rewidowania, a take odrzucania lub przyjmowania i ulepszania panujcych pogldw i teorii, bez wzgldu na to, kto je gosi, nawet wasnych – jeli uzyskane wyniki i fakty im zaprzeczaj. Bez staej polemiki, konfrontacji, samokrytyki i krytyki nie ma postpu w nauce i technice.
Prace badawcze powinny mie w zasadzie charakter novum w poznaniu zjawisk i procesw, czyli wyjanienia problemw dotychczas niepoznanych lub nie do koca wyjanionych. Wiele prac stanowi jednake powrt do tych samych problemw i tematw badawczych, opracowanych w przeszoci i opublikowanych w dostpnych rdach. Jest to dopuszczalne pod warunkiem zastosowania w nich nowoczeniejszych metod badawczych, nowej aparatury pomiarowej lub formy opracowania, z wyranym nawizaniem do pierwowzoru. Spotyka si rwnie prace majce form absorbowania, przyswajania i adaptowania osigni zagranicznych, uzyskanych jednake w odmiennych ukadach i warunkach ni krajowe. Powtarzanie tych samych eksperymentw bez wyranych cech innowacyjnoci i twrczego rozwinicia jest jednake naduyciem, marnowaniem czasu i energii i ociera si czsto o plagiat, czyli wrcz kradzie cudzych wartoci intelektualnych.
Pasja i ciekawo poznania wiata i regu jego funkcjonowania s miar sukcesw w kadej pracy badawczej. Jednake nadmiar ambicji, fantazji i brak cierpliwoci w pracy naukowej prowadzi mog w kierunku powstawania pseudonaukowej oraz paranaukowej twrczoci i teorii. Moe to by twrczo literacka w typie fantastyki naukowej, nieszkodliwa, a czsto pobudzajca intelektualnie i tym samym przydatna spoecznie (np. twrczo Lema). Moe to by jednake propagowanie niesprawdzonych w peni lub niesprawdzanych dotychczas teorii, przyjmowanych jako podstawa takich kierunkw, jak np. paramedycyna, ufologia lub filozofie rnych prdw religijnych.
Inaczej przedstawia si sprawa wiadomego, zamierzonego faszowania wynikw eksperymentw lub formowania ich oraz prezentacji w publikowanym tekcie bez pokrycia w sprawdzalnych faktach. „Hochsztaplerstwo” i wrcz oszustwo s niedopuszczalne w rodowisku naukowym. Za fasz w nauce uwaa si zmylanie (fabrykowanie, preparowanie, konfabulowanie) wynikw z nieprzeprowadzonych faktycznie dowiadcze oraz naciganie i manipulowanie wynikw z przeprowadzonych bada, pomiarw i oblicze, tak aby byy one zgodne z przyjt wasn hipotez lub celem wytyczonym do osignicia. Fasz w nauce wczeniej lub pniej jest skazany na niepowodzenie, gdy w wyniku cigej weryfikacji uzyskiwanych w innych pracach faktw i wynikw ujawnia ich nieprawdziwo. Fabrykowanie pseudowiarygodnych wynikw nie opaca si rwnie dlatego, e jest to jednoczenie proceder znacznie trudniejszy ni choby powtrzenie eksperymentw. Potwierdzeniem tego jest wiele przykadw w historii nauki, choby ostatni przypadek koreaskich badaczy Woo Sunk Hwanga i zespou, autorw najwikszego, jak si ocenia, oszustwa wspczesnej nauki – klonowania organizmw ludzkich.
W czasie przeprowadzania bada naukowych mog powstawa „bdy obiektywne”, wywodzce si z przyjcia niewaciwej metody badawczej, doboru i liczebnoci powtrze, braku lub niewaciwego opracowania statystycznego, a take nieumiejtnej interpretacji wynikw i wnioskowania. Tego rodzaju „bdy sztuki” musz by ujawnione i eliminowane przed zakoczeniem bada na drodze weryfikacji przez specjalistw, najlepiej kierownika bada lub promotora i w adnym przypadku nie powinny by umieszczane w kocowym sprawozdaniu.
Inn form zych obyczajw w nauce, szeroko opisan w literaturze, jest plagiat: „przywaszczenie, podebranie” tematyki podjtej wczeniej i sygnalizowanej przez innego autora lub te przedstawianie cudzych koncepcji i wynikw jako wasnych. Plagiat caego dziea lub jego wikszych fragmentw spotyka si niezbyt czsto, gdy jest atwiejszy do wykrycia. Znacznie trudniej oceni i udowodni stopie przywaszczenia tematyki lub koncepcji bada przy zmianie ukadu pracy, jednego lub kilku parametrw, np. gatunku drewna lub warunkw przeprowadzania eksperymentw. Uwagi powysze dotycz rwnie wykorzystywania publikacji zagranicznych, gdy wbrew pozorom wykrycie tego typu plagiatu nie nastrcza specjalistom wikszych trudnoci, a moe stworzy powane midzynarodowe problemy moralne i prawne.
Jednoczenie naley pamita, e powoywanie si, cytowanie i nawizywanie do prac lub wynikw innych autorw jest nie tylko dozwolone, ale wrcz zalecane dla porwnania, konfrontacji, dyskusji z wasnymi wynikami i wnioskami. Warunkiem zasadniczym w tych sytuacjach jest konieczno podawania rde cytowanych w tekcie dzie i umieszczanie ich bibliografii w wykazie literatury. To samo dotyczy zamieszczania we wasnej publikacji tabel, rysunkw lub ilustracji innych autorw. Z reguy wymaga to uzyskania zgody autora lub wydawnictwa i niezbdne jest wyrane zaznaczenie w tekcie ich autorstwa i pochodzenia.
Oddzielny problem stanowi tzw. autoplagiat, uwaany przez niektrych recenzentw i krytykw za nieetyczny. Przywoywanie wasnych wynikw i teorii wczeniej ogoszonych naley uzna za dopuszczalne, a nawet waciwe, o ile jest to uzasadnione merytorycznie. Publikacj tej samej pracy, szczeglnie o charakterze interdyscyplinarnym, w caoci, we fragmentach lub w skrcie, w czasopismach rnych pokrewnych bran i w rnych jzykach naley rwnie ocenia pozytywnie, jako form rozszerzenia informacji o osigniciach nauki wasnej, instytucjonalnej i krajowej. I w tym przypadku jest wymagane uzgodnienie z wydawc pierwotnego tekstu i powoanie si na jego rda bibliograficzne.
Szczeglnym przejawem braku etyki, wystpujcym w stosunkach midzy pracownikami nauki, jest tzw. bezinteresowna zawi. Ma ona najczciej form lekcewaenia (przemilczania lub pomijania), wrcz celowego niezauwaania w kontaktach i publikacjach dorobku, a take osigni kolegw w tej samej dyscyplinie, instytucji, a nawet kraju. Obok strony moralnej, zjawisko to ogranicza propagacj osigni nauki polskiej.