Karol Lanckoroski z crk Karolin
O gwnej bohaterce niniejszego wspomnienia usyszaam pierwszy raz na spotkaniu lwowian w moim powojennym wrocawskim domu. Kto powiedzia, e gdyby mona nada uniwersytetowi nad Odr imi osoby yjcej, przebywajcej na emigracji, do tego hrabianki – najlepsz kandydatk byaby Karolina Lanckoroska. Obecni znali j z Uniwersytetu Jana Kazimierza. Niewiele lat pniej mojemu uniwersytetowi nadano imi Bolesawa Bieruta, co nigdy si nie przyjo.
Karolina Lanckoroska, urodzona w 1898, przeya 104 lata – szczliwe, trudne, tragiczne, pracowite i owocne dzieami wieczcymi wspaniale kilkusetletni tradycj rodu, ktrego bya ostatni przedstawicielk.
Protoplast, od ktrego linia genealogiczna siga po osob pani profesor, by Przedbr z Brzezia, marszaek Krlestwa Polskiego, yjcy w XIV w., jakkolwiek heraldycy powiadczaj koligacje wczeniejsze z rodzinami znacznymi za panowania Wadysawa okietka.
Z urzdem marszakowskim czya si funkcja ochmistrza dworu krlewskiego – Przedbr by nim, pod koniec ycia w subie Jadwigi, a po jej zampjciu take Wadysawa Jagiey. Od niego zaczyna si tradycja sprawowania najwyszych urzdw, bliskich kontaktw z monarchami, wiernoci majestatowi szlacheckiej Rzeczypospolitej, co pomnaao rwnie rodzinne dobra.
Z tego dziedzictwa Lanckoroskich wywodz si podstawowe cechy pielgnowanego do ostatniego pokolenia etosu, przede wszystkim jasne pojmowanie zada wedle szlachecko−obywatelskiej arytmetyki: „Im wicej ci dano, tym wicej jeste winien ojczynie i blinim”.
Wpywami na dworze Jagiey zapisa si Zbigniew herbu Zadora, marszaek wielki koronny, ktry znacznie powikszy rodzinne majtnoci, kupujc za zezwoleniem krlewskim miasto Lanckoron z zamkiem, dwoma przedmieciami, dwoma mynami i szesnastoma wsiami. Na miar swojej epoki by... biznesmenem, uczestniczc zarazem aktywnie w dziaaniach dyplomatycznych, jak zawieranie traktatu pokojowego midzy Polsk i Litw a Krzyakami w 1404 roku albo spotkanie z krlem czeskim Wacawem we Wrocawiu.
Niejedna z postaci w dugiej historii rodu – a naley uwzgldni rne jego linie – zasuguje na osobn monografi, a przy tym nadawaaby si na bohatera sensacyjnej powieci historycznej lub filmu kostiumowego. Z perspektywy ywej spucizny kulturalnej trzeba zwrci uwag na wychowanie kolejnych pokole w zamkach, paacach i dworach Lanckoroskich.
Od redniowiecza przywizywano wag do ksztacenia potomkw, niezbdnego dla przyszych karier. Pod koniec XV w. dwaj bracia, Mikoaj i Stanisaw, studiowali w Akademii Krakowskiej, po czym pierwszy zosta jednym z szafarzy i depozytariuszy skarbu koronnego, pniej za zaj si grnictwem cennych kruszcw w ziemi krakowskiej, wchodzc w spki z bogatymi mieszczanami.
W XVII stuleciu kroniki notuj Stanisawa, hetmana polnego koronnego, ktry studia krakowskie uzupenia w Louvain i Paryu, pniej za podrowa po Europie. Wojskiem Rzeczypospolitej dowodzi w cikich czasach wojen kozackich i potopu szwedzkiego.
Dyplomat w sutannie by Wespazjan Lanckoroski, rezydent krla Jana Kazimierza w Wiedniu, skd przesya wane dla dworu wiadomoci, a take rozpowszechnia pierwsz gazet, „Merkuriusza Polskiego”, ktra stanowia forum stronnikw reform ustrojowych.
Czas schyku Rzeczypospolitej szlacheckiej przynis Lanckoroskim nowe znamienite koligacje, m.in. z Sanguszkami, Potockimi, Tarami, oraz znaczne pomnoenie fortuny. Rozbiory obudziy now wiadomo potrzeby suenia ojczynie inaczej ni mieczem, buaw i pieczciami najwyszych urzdw.
Lanckoroscy, nalec do elity politycznej i kulturalnej, przebywajc na dworach kolejnych monarchw, odznaczali si znajomoci oraz umiowaniem sztuki. Wczenie te pojawili si w rodzie hojni darczycy i mecenasi, wspierajcy klasztory, fundujcy kocioy i kaplice, do ktrych sprowadzano lub kupowano w kraju cenne dziea.
Uczonym zosta urodzony w Wiedniu w roku 1848 Karol, posiadacz stopnia doktora praw, dziedzicznego tytuu czonka Izby Panw w austriackiej Radzie Pastwa oraz rozlegych dbr w Galicji, Krlestwie Polskim i Styrii.
Podrujc za modu po Europie, zwaszcza Pwyspie Apeniskim, rozmiowa si szczeglnie w sztuce woskiej, zyskujc doskonae jej znawstwo. Uczestniczy w wyprawach archeologicznych do Azji Mniejszej. W drugiej z nich (1884), sfinansowanej przez Lanckoroskiego, wzi udzia Jacek Malczewski, a jej owocem stao si obszerne dzieo naukowe Miasta Pamfilii i Pizydii, wydane w wersji niemieckiej, polskiej i francuskiej.
W latach 1888−89 badacz−amator odby podr „dokoa ziemi”, zatrzymujc si duej w Indiach i Japonii; opublikowa nastpnie opis tej wyprawy.
W osobie dziedzica z Brzezia poczyy si cnoty wiatego magnata z cechami nowoczesnego mecenasa. Do pierwszych naleaa szczodro motywowana patriotyzmem, ale i poczuciem powinnoci wzgldem kultury jako dobra oglnoludzkiego, wrd drugich uderzao trafne wyczucie aktualnych potrzeb.
Karol Lanckoroski zorganizowa na terenie caych Austro−Wgier opiek nad zabytkami oraz sub konserwatorsk, oc na restauracj wielu obiektw, m.in. romaskiej bazyliki w Akwilei.
Pod koniec XIX w. zosta czonkiem komitetu do spraw odnowienia katedry wawelskiej, a sam ufundowa znajdujcy si tam od 1902 sarkofag krlowej Jadwigi. Koncepcje zwizane z tym przedsiwziciem wywoay burzliw dyskusj na amach „Chimery”, jednak doprowadzenie, dziki wpywom na austriackim dworze, do usunicia zaborczych wojsk z Wawelu przechylio szal zasug.
Mony mecenas mg zaspokaja wasne zamiowania artystyczne w kolekcjonerstwie. Po przodku Kazimierzu Rzewuskim, pisarzu polnym koronnym, odziedziczy ponad 30 arcydzie malarstwa (dwa obrazy Rembrandta), pochodzcych z rozprzedawanych na pocztku XIX w. zbiorw Stanisawa Augusta. Z podry, dalszych i bliszych, przywozi zabytki staroindyjskie, japoskie, woskie. Tych ostatnich w kolekcji Karola Lanckoroskiego byo najwicej, szczeglnie obrazw i freskw z XV−XVII w. Zgromadzi take, gwnie w Rozdole, letniej rezydencji na Podolu, malarstwo i rysunki najwikszych artystw polskich: Matejki, Michaowskiego, Grottgera, Malczewskiego i innych.
W 1894 zakoczya si budowa wiedeskiego paacu przeznaczonego na pomieszczenie kolekcji. Waciciel by wtedy ju czonkiem Polskiej Akademii Umiejtnoci. W pocztkach nastpnego stulecia otrzyma doktoraty honorowe UJ i uniwersytetu w Berlinie.
Po pierwszej wojnie wiatowej Karol Lanckoroski pozosta w Wiedniu, wchodzc w 1918 w skad komisji Gwnego Urzdu Likwidacyjnego w Warszawie, powoanej do zbadania, co z zasobw austriackich archiww powinno wrci do Polski.
Nie doy – zmar w roku 1933 – zrabowania znacznej czci wiedeskiej kolekcji przez hitlerowcw i rozproszenia gromadzonych cae ycie arcydzie.
Nie marzyam, e danym mi bdzie przekaza te dziea w hodzie Rzeczypospolitej Wolnej i Niepodlegej – napisaa do prezydenta Wasy prof. Karolina Lanckoroska, ofiarowujc Narodowi Polskiemu gromadzone przez jej ojca dziea sztuki. Cz z nich – obrazy (w tym oba dziea Rembrandta) i miniatury – otrzyma Zamek Krlewski w Warszawie, inn cz (gwnie malarstwo woskie, meble, namiot turecki zwizany z odsiecz wiedesk) – Wawel. Pamitam otwarcie wystawy tych darw na zamku i serdeczne sowa, wypowiadane o donatorce przez tych, ktrzy j pamitali ze Lwowa.
Uroczysto bya wan lekcj historii, ktr faszoway albo przemilczay wszystkie powojenne podrczniki. Pokazywaa znaczenie rodziny magnackiej dla kultury – ojczystej i europejskiej – uprzytomniaa, e w takich rodzinach wyrastay pokolenia patriotw, wychowywane nieraz poza granicami Rzeczypospolitej, stawiaa przed oczy wzr niezmordowanego obywatelskiego trudu, ktry po tamtej warstwie dziedziczy (z caym bagaem jej grzechw do odkupienia) – jako zadanie – inteligencja. Karolina Lanckoroska czy obie tradycje, bya bowiem modelow postaci rodowiska akademickiego, zarazem spadkobierczyni kilkuwiekowej spucizny odpowiedzialnego uczestnictwa w historii rodkowej Europy.
Wychowana w Wiedniu, pord ojcowskich zbiorw i w aurze jego zamiowa, tam studiowaa histori sztuki i zrobia doktorat. W Uniwersytecie Jana Kazimierza zostaa, po habilitacji, pierwsz kobiet docentem. Wykadaa najchtniej o malarzach renesansowych oraz woskiego baroku, ale, gdy byo trzeba, take zagadnienia sztuki wspczesnej. Znana bya z duych wymaga, przede wszystkim od siebie, i surowego trybu ycia, ktre z rozmysem powicia nauce.
Hart ducha i mstwo uczonej−hrabianki zostay poddane cikim prbom podczas wojny, kiedy bya onierzem Zwizku Walki Zbrojnej, pniej porucznikiem AK, przechodzia przesuchania w niemieckich wizieniach, trafia do obozu w Buchenwaldzie, co przejmujco, acz niezwykle trzewo, opisaa we Wspomnieniach wojennych.
W 1945 zorganizowaa we Woszech (zachowujc na emigracji polskie obywatelstwo) studia dla onierzy II Korpusu, nastpnie zostaa wspzaoycielk Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie, ktry podj i rozwin dziaalno stacji naukowej, rozwizanej przez wadze krajowe PAU. Staraniem instytutu opublikowano w kilku seriach wydawniczych ponad 100 tomw cennych rde do dawnych dziejw Polski.
W 1967 prof. Lanckoroska, wraz z siostr Adelajd, przeksztaciy, utworzony w Szwajcarii przez nieyjcego ju wtedy ich brata Antoniego, Fundusz im. Karola Lanckoroskiego w Fundacj Lanckoroskich z Brzezia, ktrej zadaniem jest wspieranie polskiej kultury i nauki.
Jej staraniem uratowano Bibliotek Polsk w Paryu od przekazania przez rzd francuski wadzom PRL w latach siedemdziesitych. Kilka pokole modych humanistw korzystao – w minionej epoce nie cakiem jawnie – ze stypendiw fundacji, pozwalajcych na kwerendy w europejskich bibliotekach i archiwach, na badanie zagadnie, opracowywanie tematw w kraju nieobecnych bd zakazanych. Dzisiaj, obok tej dziaalnoci, fundacja wspiera odbudow zabytkw, zwaszcza na dawnych kresach Rzeczypospolitej.
Rd Lanckoroskich nie ma kontynuatorw nazwiska, ale uczniowie i duchowe potomstwo prof. Karoliny, ostatniej z Brzezia, ponios dalej to, co wzili z jej nauk i z przykadu jej dugiego ycia.