Spord programw Fundacji na rzecz Nauki Polskiej ten odznacza si szczegln elegancj. „Mistrz” to idea wspierania tytuowych bohaterw sposobem dawnych mecenasw, ktrzy hojnie oyli na nauki, ksztacce podre, poszukiwania badawcze osb uznanych za mdre (na podstawie ju osignitego dorobku), twrcze, ruchliwe umysowo i organizacyjnie.
Tak postpuje od blisko dziesiciu lat FNP, przyznajc co roku najpierw pitnastu, pniej dwunastu profesorom, wyonionym w drodze konkursu, znaczn kwot (z pocztku byo to 240, teraz 300 tys. z, podzielone na roczne raty) subsydium do dysponowania waciwie dowolnego, z minimalnymi tylko regulaminowymi ograniczeniami. Subsydium otrzymuje si przez trzy lata, a przyznawane jest wedle ustalonej sekwencji: nauki humanistyczne i spoeczne, przyrodnicze i medyczne, cise, techniczne. Dzieli si ono na dwie czci. Pierwsza przypada profesorowi. Z drugiej moe on sfinansowa wykopaliska, badania terenowe, archiwalne, konferencj albo wysa na kwerend, krtki sta, kongres czy jeszcze inaczej wspomc swojego ucznia.
Po zakoczeniu programu subsydienci spotykaj si w miejscu obranym przez fundacj i rozmawiaj o tym, co zrobili. Nie jest to sprawozdanie ani tym bardziej rozliczenie, lecz wymiana informacji o wynikach bada, o nowych pomysach, zrodzonych w cigu subsydialnych lat, planach zainspirowanych przez wsparcie, ktre jest nie tylko bodcem materialnym, ale silnie motywujcym wyrnieniem.
Miaam sposobno przysuchiwania si takim, skomprymowanym mocno, obradom – trwaj przez jedno przedpoudnie i jedno popoudnie, przedzielone uroczyst kolacj – biologw oraz medykw, matematykw z fizykami, chemikami, astronomami, a take informatykw, technologw rozmaitych specjalnoci i zrnicowanych humanistw. Za kadym razem spord mnstwa szczegw wyaniay si nadrzdne i wsplne – w danej szerokiej dziedzinie nauki – pytania, blisze i dalsze cele, kwestie metodologiczne, potrzeby zwizane z wymian dowiadcze i upowszechnianiem wynikw, zarwno na poziomie orodkw badawczych i jak szerszych krgw odbiorcw wiedzy naukowej.
W dniach 27 i 28 kwietnia obradowali w Collegium Novum UJ humanici – laureaci konkursu „Mistrz” z 2002 roku (nie nosi wtedy jeszcze tej nazwy). Organizatorzy wymylili tym razem formu now, jak mi si wydaje bardzo odpowiedni dla tematyki reprezentowanej przez subsydientw. Mistrzowie wybrali z grona swoich uczniw osoby, ktre przedstawiy wyniki wasnych bada prowadzonych dziki ich wsparciu i pod ich kierunkiem. Pomys dobry, dlatego e pozwoli zarwno pozna reprezentatywne grono modych polskich humanistw, jak i zorientowa si w rodzaju i wartociach intelektualnej nad nimi opieki.
To ostatnie byo przedmiotem wsplnej debaty poprzedzajcej wystpienia modych doktorw, ktr rozpocz prof. Tomasz Jasiski, historyk z UAM, stawiajc zebranym pytania dotyczce „zespoowoci” bada humanistycznych, relacji mistrz–ucze w tych badaniach i przemian warsztatu naukowego zwizanych z jednym i drugim.
Dyskusja raczej ugruntowaa jego sugestie, e w humanistyce – szeroko rozumianej – nie ma jednoznacznej tendencji do przechodzenia od pracy indywidualnej do zespoowej, a zespoy badawcze tworz si tam, gdzie rozwizanie zoonego zagadnienia wymaga udziau niehumanistw, np. fizykw (okrelanie wieku z uyciem izotopu C14), geologw, paleobiologw, astronomw...
Wielkie kompendia historyczne mog by dzieem jednego uczonego, jak szeciotomowa monografia Henryka owmiaskiego Pocztki Polski, ktra w zgodnej opinii historykw nie byaby lepsza, gdyby pracowa nad ni zesp, ale nie moe nim by np. Sownik aciny redniowiecznej, doprowadzony po siedemdziesiciu z gr latach nieprzerwanej pracy wielu specjalistw do... litery P.
Zagadnienia, na ktrych rozwizaniu, moliwie rychym i definitywnym, zaley nie samym uczonym, ale narodom reprezentowanym przez pastwa, pracuj zespoy midzynarodowe, jak przywoana przez prof. Jasiskiego ponadstuosobowa Kommission zur Erforschung des Deutschen Ordens, z siedzib w Wiedniu, ktra bada dzieje zakonu krzyackiego. Udzia polskich uczonych w tym przedsiwziciu, obok badaczy z Niemiec, Woch, Francji, Belgii i Holandii, Anglii, Rosji, Wgier, krajw batyckich i skandynawskich, pooy kres wieloletnim sporom polsko−niemieckim, oddali wszelkie nacjonalizmy dochodzce do gosu przy omawianiu historycznych grzechw i zasug zakonu.
Relacja mistrz–ucze jest u humanistw bodaj najbardziej zbliona do tradycyjnej, jakkolwiek ulega zmianom waciwym wspczesnej nauce. Suchajc o tym w sali przypominajcej czasy krlowej Jadwigi, zaoycielki Uniwersytetu Jagielloskiego, odnosiam wraenie, e te zmiany nie sigaj istoty relacji, a polegaj na zdemokratyzowaniu form obcowania. W pracy profesor jest dla doktoranta czy wieego doktora bardziej partnerem ni niekwestionowanym autorytetem i wzorem, cho powinien nim pozosta, a w sprawach – najoglniej – bytowych (troska o stypendia, wyjazdy, publikowanie, awans) sta si opiekunem odpowiedzialnym za los ucznia.
O tym, jak zmienia si warsztat humanistw, a co w nim trwa, niewiele zdono powiedzie, ale kolejne wystpienia stypendystw pokazyway istotne cechy warsztatu, jaki z pomoc i pod wpywem mistrzw zdoali zbudowa. Tematyka bardzo zrnicowana dawaa peny, jak myl, przegld tego, czym polska humanistyka dzisiaj yje, jak przenikaj si wzajemnie obszary tematyczne, jaki poziom zgbiania problemw mona uzna za standard uzgodniony wsplnie przez odlegych, zdawaoby si specjalistw.
Pord referentw (zatem i laureatw konkursu o subsydia) byo spore grono pracownikw UAM w Poznaniu, co pokazuje rang tamtejszego orodka, zwaszcza bada staroytnoci i epok wczesnonowoytnych – archeologicznych oraz historycznych. Zaciekawi suchaczy bogato udokumentowany zarys bada nad starobabiloskimi kontraktami najmu ludzi, przedstawiony przez dr. Witolda Tyborowskiego, stypendyst prof. Stefana Zawadzkiego, a stanowicy wane ogniwo w szerszych badaniach nad zagadnieniem najmu, ktre angauj rnych specjalistw.
W grupie zaprezentowanych bada kulturologicznych – tak najatwiej uj je razem – zwracao uwag Kulturowe zrnicowanie pogranicza; perspektywa antropologiczna dr Justyny Straczuk ze Szkoy Wyszej Psychologii Spoecznej w Warszawie, praca pod kierunkiem prof. Joanny Kurczewskiej. Autorka skupia si na wiadectwach przenikania duchowoci i tradycji na pograniczu polsko−biaoruskim, jakimi s obyczaje zwizane z pochwkiem oraz realia cmentarzy. Prowadzia obserwacj uczestniczc, mieszkajc we wsiach o ludnoci mieszanej, ktr mniej rni obrzdek ni poczucie tosamoci, odnoszone przede wszystkim do tradycji przechowywanych w rodzinie. Inskrypcje nagrobne Biaorusinw bywaj pisane po polsku – cyrylic, a Polakw – z uyciem sw biaoruskich. Perspektywa antropologiczna pozwala zebrany materia etnograficzny – owe rytuay, towarzyszce im przedmioty, topografi cmentarzy – interpretowa jako znaki gbszych przemian wiadczce o dialogu kultur, a moe o swoistoci kulturowej tego pogranicza.
Przey estetycznych dostarczy referat Wspczesne – literackie i ikoniczne – wyobraenie anioa dr Dobrosawy Grzybkowskiej−Lewickiej z UWr., uczennicy prof. Jolanty ugowskiej, jako e obfitowa w pikne cytaty i reprodukcje. Warto wspomnie, i naukowa angelologia jest dzisiaj nierzadko uprawiana i czy dociekania teologw, badaczy literatury i sztuki oraz filozofw.
Na rnych pograniczach filozofii sytuoway si takie wystpienia, jak: Logika pyta: od semantyki interrogatyww do zagadnie sztucznej inteligencji dr. Mariusza Urbaskiego z UAM, stypendysty prof. Andrzeja Winiewskiego, Literatura a myl saba dr. Andrzeja Zawadzkiego z UJ, stypendysty prof. Ryszarda Nycza czy Problem tosamoci w nowoczesnym spoeczestwie na przykadzie ruchw neotradycjonalistycznych dr. Sawomira Mendesa z UW, ucznia prof. Mirosawy Marody.
Ostatni temat wskazuje, e praca jest czci szerzej ujtej problematyki, badanej w zespole. Potraktowanie go przez autora byo zarazem odpowiedzi na postawione podczas wstpnej dyskusji pytanie o sposoby wspczesnego uprawiania humanistyki, a take pokazao trafn intuicj – moe zespoow – kierowania uwagi na to, co istotne dla ycia wsplnoty narodowej czy spoecznej i dla debaty publicznej.
Autor analizowa rodowiska zwolennikw mszy trydenckiej, „Christianitas”, konserwatywno−liberalny krg „Frondy”, wskazujc na szczegln ich wspln cech, jak jest korzystanie z kodw oraz ikon kultury masowej do przekonywania o wartociach tradycyjnych. Prowadzcy obrady prof. Wodzimierz Bolecki (jego stypendystka, dr Magorzata Rembowska−Puciennik z IBL PAN, wygosia referat Poetyka i antropologia) upomnia si o wicej uwagi dla grona redagujcego rocznik „Teologia Polityczna”, jako znaczcego reprezentanta omawianych ruchw.
Niedug dyskusj po kadej z czterech serii referatw toczyli gwnie mistrzowie, zwracajc uwag na niedopowiedzenia, niedostatek mocnych argumentw, luki materiaowe, czasem pochopno konkluzji. Budzio to uznanie dla wielostronnej wiedzy, bo wystpienia byy z najrozmaitszych humanistycznych parafii i dla – powiedziaabym – czujnoci metodologicznej, baczenia, by mody czowiek nie uatwia sobie wnioskowania, nie opuszcza adnego niezbdnego w porzdnym badaniu ogniwa, nie zanurza si w mao istotne szczegy. Mistrzowie zebrani w Krakowie prezentowali kolegom swoich uczniw z zasadn satysfakcj, ale bez taryfy ulgowej. Uczniowie zabrali stamtd uwagi, niekoniecznie tylko te pod wasnym adresem, i zapewne z nich skorzystaj.
Przy kawie w przerwach obrad, przy posikach i podczas uroczystej kolacji, rozmawiano o warunkach pracy humanistw. O tym, jak bardzo si zmieniy po odzyskaniu przez Polsk niepodlegoci, cho historykom nadal trudno znajdowa w rosyjskich archiwach to, czego szukaj. Bdc humanistk z wyksztacenia, ktra nie zajmuje si badaniami, syszaam w tych kuluarowych rozmowach szczeglny, twrczy, jak myl, popiech, eby wykorzysta t nasta wolno i t sytuacj, kiedy prawie wszystko zaley od tego, kto chce powici si pracy naukowej. Gorco dzikowano Fundacji za to, e chccym pomaga.