Podczas 17. Powszechnego Zjazdu Historykw Polskich, ktry si odby w Krakowie we wrzeniu 2004, zostao zorganizowane sympozjum O nas bez nas, podczas ktrego referenci spoza Polski zaprezentowali opinie na temat losu Polakw w dawnych i nowszych czasach, dorobku kulturalnego i cywilizacyjnego Polski (Rzeczpospolitej Polsko−Litewskiej) i jej miejsca w wiecie wspczesnym – z zewntrznej perspektywy.
Znakomici badacze zagraniczni byli na stojco oklaskiwani przez kilkuset suchaczy zgromadzonych w Auli Collegium Novum Uniwersytetu Jagielloskiego. Jako tekstw bya wymienita, dziki czemu udao si wytworzy taki klimat intelektualny i emocjonalny, ktry pozwoli na prowadzenie wielogodzinnej i wielowtkowej dyskusji. Warto poinformowa, e w czerwcu 2007 dotrze do ksigar smakowicie przygotowana ksika pod tytuem O nas bez nas pod redakcj prof. Witolda Molika i prof. Henryka aliskiego.
Powodzenie powyszego sympozjum skonio historykw skupionych w oddziale krakowskim Polskiego Towarzystwa Historycznego do zastanowienia si nad moliwoci zorganizowania w Krakowie kongresu zagranicznych badaczy dziejw Polski. Uzyskawszy poparcie Zarzdu Gwnego PTH, ruszylimy wawo do pracy. Przygotowania do kongresu rozpoczlimy pn jesieni 2004. Zaczlimy od gromadzenia bazy danych o badaczach naszych dziejw rozsianych w caym wiecie. Aby je zdoby, wysalimy kilkaset listw do badaczy zagranicznych zajmujcych si dziejami Polski oraz do polskich i zagranicznych instytucji naukowych, kulturalnych, do ambasad. Dziki wielomiesicznej pracy udao nam si zgromadzi nazwiska ponad 800 osb, ktrych zainteresowania dotycz w jakiej mierze historii naszego kraju. Poza tym zgromadzilimy nazwiska antropologw, politologw, socjologw, historykw sztuki i kultury interesujcych si „polsk” histori. Na naszej licie znalazo si te okoo 300 polonistw, historykw literatury i kultury polskiej oraz tumaczy. Do nich wszystkich wysalimy zaproszenia na kongres, aczkolwiek mielimy wiadomo, e to gwnie historycy bd zainteresowani jego ide i programem. I tak si stao. Do koca kwietnia 2007 udzia w kongresie potwierdzio kilkuset badaczy z kilkudziesiciu krajw wiata, w tym z Japonii, Meksyku, Australii, Nowej Zelandii, USA, Kanady.
Jest zrozumiae, e najwiksze zainteresowanie naszymi dziejami notuje si w krajach ssiednich, zwaszcza u naszych wschodnich ssiadw, na Biaorusi, Ukrainie i Litwie. Ronie w tych krajach wiadomo wsplnego dziedzictwa i ycia pod wsplnym dachem Rzeczpospolitej. Nastpuje rewaloryzacja dotd negatywnego stosunku do idei unii, w tym – kiedy najbardziej krytykowanej przez naszych ssiadw – lubelskiej.
Po 1989 nastpi renesans zainteresowania polsko−niemieck histori w Niemczech. Pojawia si nowa generacja dobrze przygotowanych warsztatowo badaczy, z reguy bez polskich korzeni. Liczba doktorantw i modych uczonych zza Odry i Nysy zajmujcych si „polsk” histori liczy okoo 80 osb. Z inicjatywy historykw niemieckich przygotowano wydanie dwch tomw historii Polski, ktra niebawem ukae si drukiem w Niemczech. Warto podkreli, i jest to dzieo niezwyke, „ekumeniczne”, gdy do wsplnego pisania niemieccy badacze zaprosili polskich kolegw.
Spore i rosnce zainteresowanie histori Polski naley odnotowa w USA. Aktualnie ponad setka osb bada rne polskie i polsko−ydowskie wtki w dziejach Polski i Rzeczpospolitej. Od kilku lat jeden z przedstawicieli modszego pokolenia historykw, prof. Brian Porter z Michigan University, corocznie organizuje konkurs na najlepsz ksik wydan w Stanach Zjednoczonych na temat dziejw Polski. – Jestecie ciekawym krajem, macie bogat histori, ale nie potraficie w to uwierzy – powiada B. Porter. Aktywni s te badacze historii Polski (nie tylko migracji) z Kanady. Stosunkowo silne orodki studiw nad dziejami Polski i jej kultury tradycyjnie istniej w Japonii i Korei. Natomiast, co zrozumiae, liczb osb zajmujcych si histori Polski w innych krajach azjatyckich moemy atwo policzy na palcach jednej rki. „Polska” historia nie jest rozpoznawana w krajach muzumaskich. Nawet w Turcji, ku naszemu zapewne zaskoczeniu, dzieje Lechistanu nie s bliej znane, a liczba historykw od „polskiej” historii skromna. Z kolei w takich pastwach, jak: Czarnogra, Macedonia, Modawia, Gruzja, Armenia, Chorwacja, Sowenia, Estonia czy Serbia, histori naszego kraju zajmuj si pojedyncze osoby. Ale s kraje, gdzie w ogle nie ma badaczy „polskiej” historii, jak choby Portugalia, Grecja, Holandia, a wiedza tamtejszych spoeczestw na jej temat jest prawie zerowa, ale dodajmy – nie lepsza ni wiedza Polakw o historii tych krajw. W skandynawskich jest nieco lepiej, ale z reguy historycy tamtejsi nie tyle badaj polskie losy, co wspln, batyck histori. Poza tym miejsce historii jako nauki w badaniach naukowych w pastwach skandynawskich jest nadzwyczaj skromne.
I Kongres Zagranicznych Badaczy Dziejw Polski bdzie suy przede wszystkim inwentaryzacji tego, co ju uczyniono w zakresie bada nad „polsk” histori. Zastanowimy si nad biaymi plamami, tematami tabu, bo i takie s, wsplnymi przedsiwziciami edytorskimi, w tym nad wydawnictwami rde. Kongres – mamy nadziej – bdzie dobr okazj do „policzenia si”, do lepszego poznania si. Naszym zadaniem jest wspomaganie midzynarodowych bada nad dziejami naszego kraju w kontekcie Europy i polskich relacji z ssiadami. Chcielibymy doprowadzi do integracji prac podejmowanych przez poszczeglne osoby i instytucje naukowe z zagranicy i z Polski oraz uatwi historykom zagranicznym dostp do archiww, bibliotek publicznych i prywatnych.
28 czerwca 2007 zacznie funkcjonowa portal historykw, uruchomiony w zwizku z kongresem, ktry bdzie obsugiwany i administrowany przez warszawskie Muzeum Historii Polski, ktrego dyrekcji t drog dzikujemy. Dziki portalowi i poczeniom linkowym, zagraniczni, ale i polscy historycy znajd potrzebne im informacje. Portal bdzie te spenia funkcj forum w debacie na temat „polskiej” historii i jej ogldu w wietle mediw.