Otwarto, podobiestwo dowiadcze historycznych, a nawet zbliony typ poczucia humoru z pewnoci uatwiaj wierci miliona Polakw aklimatyzacj w Irlandii. Przyciga ich tam te reputacja najbardziej dynamicznego kraju w Europie, ktrego rzdy, bez wzgldu na zmiany wiodcej partii, koncentruj si na wyzwaniach dajcej si przewidzie przyszoci.
Znaczcym dowodem progresywnego mylenia jest „wdrujce” po kraju Narodowe Forum na rzecz Europy, ktrego niedawne posiedzenie na Zamku Dubliskim powicone byo europejskim wymiarom bada naukowych. Przebieg obrad mg przyprawi o zawrt gowy przybysza ze rodkowoeuropejskiej prowincji.
Nie chodzi tylko o to, e z ca powag traktuje si tam Strategi Lizbosk z 2000 r. i barceloskie zalecenie (z 2003) szybkiego osigania puapu wydatkw na badania naukowe i rozwj w wysokoci 3 proc. PKB. Nie kwestionowa tego celu nikt z obecnych przedstawicieli wszystkich liczcych si si politycznych, nie mwic o reprezentantach rodowisk naukowych. Waniejszy by merytoryczny poziom dyskusji politykw z naukowcami. Ze smutkiem musz stwierdzi, e byo to jaskrawe przeciwiestwo tego, co mona usysze i przeczyta w Polsce.
Oto gar znaczcych cytatw ze wstpnych zaoe spotkania:
Kady system odgrnego podejmowania decyzji bdzie bez wtpienia zbyt powolny i przycikawy, aby zapewni sukces. Badaczom musi by zapewniona moliwo poszukiwania wasnej drogi. W Polsce od kilku lat realizowana jest natomiast strategia ponownej centralizacji wszystkich moliwych decyzji. W zapomnienie odszed wybierany niegdy przez rodowiska badawcze Komitet Bada Naukowych, a kolejni ministrowie, wycigani z politycznego kapelusza, s coraz bardziej przekonani, e to ministerialni urzdnicy najlepiej wiedz, czego potrzeba polskiej nauce.
Dziesi lat temu uwaano w Irlandii, e badania naukowe pozwalaj badaczom realizowa wasne interesy. Teraz uwaa si je za kluczowy skadnik rozwoju... mechanizm, ktry zapewni dugoterminowe zainteresowanie zagranicznych inwestorw i uczyni lokalne przedsibiorstwa bardziej konkurencyjnymi na wiatowych rynkach. W Polsce, poza grzecznociowymi deklaracjami kolejnych premierw, prowadzi si faktyczn polityk finansowej marginalizacji nauki.
Kluczowa jest „kwestia mobilnoci naukowcw”, ktra zwiksza dynamik i jako osiganych wynikw. W Polsce wci pokutuje staroytny model wizania kariery naukowej w jednej placwce – od magisterium do emerytury.
Priorytetowym „celem jest podwojenie liczby doktoratw”. W Polsce likwiduje si lub przynajmniej redukuje stypendia doktoranckie, a godowe pensje najmodszych pracownikw nauki sprawiaj, e cz z nich nie wytrzymuje tego ponienia lub, dorabiajc na boku, traci dugie lata na pokonanie pierwszego stopnia kariery akademickiej.
Ustalajc priorytety „nie moemy zbyt zawa perspektywy i musimy zachowa szerokie pole dziaania. W Polsce zwycia przekonanie, e trzeba si skupi tylko na kierunkach modnych i dziedzinach, ktre zapewniaj szybkie przeoenie na zyski rynkowe.
Badania naukowe stanowi kamie wgielny gospodarki opartej na wiedzy i zadecyduj o przyszej pomylnoci Europy. W Polsce dominuje wci popularna opinia o naukowcach jako nieszkodliwych hobbystach, ktrych utrzymywanie niepotrzebnie obcia budet pastwa, ktry wszak powinien si troszczy gwnie o sfer produkcyjn i socjaln.
Rwnie interesujce wtki przyniosa dyskusja plenarna:
Konieczna jest niezalena kontrola wykorzystywania pienidzy przeznaczanych na nauk (Stowarzyszenie Regionw Irlandzkich). Naley zmniejsza biurokracj i deregulowa zarzdzanie nauk (Stowarzyszenie Rolnikw Irlandzkich). W Polsce rzd pielgnuje przekonanie o wasnej nieomylnoci, uznajc za polityczn agresj kad prb zewntrznej kontroli.
Bez elit kraj ulegnie marginalizacji tracc innowacyjno (dyrektor Irlandzkiej Fundacji Nauki). W Polsce elity stay si ostatnio celem sterowanych odgrnie niewybrednych atakw, witanych z radoci przez zakompleksione masy.
S granice upraszczania procesu studiowania i uzyskiwania doktoratw (dyrektor IFN). W Polsce uznano, e najlepiej bdzie znosi wszelkie bariery kolejnych etapw zdobywania specjalistycznej wiedzy. Wprowadzono amnesti maturaln, zlikwidowano egzaminy na studia, planuje si likwidacj prac magisterskich i obnienie wymaga stawianych przed doktorantami.
Prawdziwym szokiem byo dla mnie podsumowanie obrad wygoszone przez Michaela Martina, odpowiadajcego za wspprac europejsk ministra przedsibiorczoci, handlu i zatrudnienia. Zanim bowiem przeszed do wszystkich bio−, techno− i info−, zacz od twierdzenia, e jednym z gwnych „priorytetw powinny by nauki humanistyczne i spoeczne”. A przecie w Polsce humanici s ledwie tolerowani, bo nie tylko nie dostarczaj produktw przeliczalnych na zotwki, ale jeszcze cigle maj do rzdzcych jakie pretensje, z ktrymi obnosz si po mediach. Ostatnio za, znany socjolog Ludwik Dorn, po wyczerpujcych zapewne badaniach, ustali, e humanici s politycznie mocno podejrzani, bo maj z definicji cigoty lewicowe.
Minister Martin zakoczy wystpienie uwag o „najwyszej randze jakoci anonimowego recenzowania i przejrzystoci” wszelkich systemw oceniania. Tymczasem polskie placwki naukowe starannie pielgnuj mentalno pani Dulskiej, uwaajc wszelkie prby rozszerzenia gremiw decydujcych o podziale rodkw i o polityce kadrowej za zamach na niezaleno nauki, utosamian z wsobnym zarzdzaniem. W rozmaitych radach naukowych zasiadaj wic ludzie, ktrzy przez dziesiciolecia obracaj si tylko w jednym rodowisku. Uwikani w „podwrkowe” konflikty, zazdronie broni swoich malutkich przywilejw.
W Irlandii trend jest dokadnie odwrotny i likwidowanie wszelkich wzgldw pozamerytorycznych jest absolutnym priorytetem, co moe przybiera formy wrcz skrajne. Przykadem tego jest komisja, ktra decyduje o przyznawaniu rzdowych stypendiw podoktorskich w zakresie nauk humanistycznych i spoecznych. To, e na jej czele postawiono Polaka, jest zapewne przypadkiem. Na pewno nie jest jednak przypadkiem, e wrd 17 czonkw komisji nie ma nikogo, kto pracuje w Irlandii, a jeszcze kady musi pisemnie zadeklarowa brak jakiejkolwiek znajomoci z recenzowanym kandydatem do tych lukratywnych stypendiw. (W tym roku, po raz pierwszy pojawiy si wrd nich polskie nazwiska.)
Wywiechtane ostatnio przez naszych politykw sowo „poraajce” jest chyba najlepsz ocen tej konfrontacji dwch przeciwstawnych pogldw na rol i przyszo nauki na dwch przeciwnych kracach Unii Europejskiej.
Pocig wiozcy zielone irlandzkie tygrysy zwiksza wanie szybko, a maszynici wpatrzeni s w odlegy horyzont. Pocig z wielkim napisem „Nauka Polska” obwieszony jest biao−czerwonymi flagami i ma potny gwizdek, ale posuwa si naprzd powolutku, bo maszynici wpatrzeni s gwnie w lusterka wsteczne. Skutki tej rnicy szybko przeo si na rnice w tempie rozwoju obu krajw.