Krytyczne wydanie pierwszego na świecie przekładu Koranu na język słowiański, tj. na XVI-wieczną polszczyznę północnokresową, przygotowali naukowcy z dwunastu ośrodków naukowo-badawczych z Polski, Ukrainy, Litwy, Białorusi i Turcy. Chronologicznie to trzeci przekład tej Księgi na język europejski.
W badania zaangażowani byli naukowcy reprezentujący różne dziedziny wiedzy i różne specjalności: slawiści (poloniści oraz białoruteniści, w tym historycy języka i dialektolodzy), orientaliści (arabiści, turkolodzy i semitolog), historycy, literaturoznawcy, kulturoznawcy, politolodzy i leksykografowie. Pracami kierowali prof. Czesław Łapicz i prof. Joanna Kulwicka-Kamińska z Centrum Badań Kitabistycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Autorom przyświecała intencja wprowadzenia do świadomości społecznej oraz do obiegu naukowego oryginalnego źródła filologicznego, jakim jest piśmiennictwo religijne Tatarów-muzułmanów od 620 lat zamieszkujących ziemie byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej. To oni dokonali pierwszego przekładu Koranu na język polski, który ze względów doktrynalnych nazwali tefsirem, czyli „objaśnieniem” arabskiego oryginału świętej Księgi, co wpisuje się w tradycję takich tłumaczeń zarówno w krajach o silnie zakorzenionej kulturze islamu, jak i niemuzułmańskich. W tych ostatnich modelem właściwym mniejszościom muzułmańskim jest twórczość w językach miejscowych, zapisywana odpowiednio przystosowanym alfabetem arabskim i rozwijająca się pod silnym wpływem tradycji i kultury islamu. Nosi ona nazwę literatury aljamiado.
Projekt miał charakter długofalowych zespołowych prac dokumentacyjnych, badawczych i edytorskich o fundamentalnym znaczeniu dla dziedzictwa i kultury nie tylko narodowej, ale i europejskiej. Przedmiotem badań naukowych był bowiem pierwszy słowiański, a zarazem prawdopodobnie trzeci – po łacińskim (opublikowanym, dzięki staraniom Marcina Lutra, w 1543 r.) i opartym na nim tłumaczeniu włoskim (opublikowanym w 1547 r.) – przekład Koranu na język europejski. Powstał on w okresie reformacji, w dobie rozkwitu przekładów ksiąg sakralnych (m.in. Biblii) na języki wernakularne.
U XVIII-wiecznego źródła
Podstawę edycji stanowi najstarsza (1723 r.) pełna rękopiśmienna kopia tatarskiego tefsiru. Kopię tę, ze względu na miejsce przechowywania, nazywamy tefsirem z Olity (TAL, od litewskiego Alytus). Jest to zabytek obecnie znajdujący się na Litwie i pozostający w prywatnych rękach. Tylko część manuskryptu swoją genezą sięga początku XVIII wieku; fragmenty korygowane, uzupełniane bądź dopisane przez późniejszych użytkowników pochodzą z 1836 roku, co ustalono na podstawie kolofonów.
Materiał komparatystyczny dla zespołowych interdyscyplinarnych badań stanowiło 14 innych tefsirowych kopii, pochodzących z okresu od XVII do XIX wieku, a także fragmenty tefsirów zawarte w formie odniesień, nawiązań i cytatów w kilku tatarskich kitabach i chamaiłach. Na opracowanie składają się: tom teoretyczno-komentarzowy, zawierający części historyczną, politologiczną, przekładoznawczą oraz językoznawczą i literaturoznawczą, zarówno slawistyczną, jak i orientalistyczną, oraz krytyczna edycja tekstu. Jak podkreślają autorzy, tak przygotowana edycja może stanowić podstawę źródłową do badań naukowych z zakresu wielu dziedzin, m.in. slawistyki, orientalistyki, kulturoznawstwa, religioznawstwa, politologii, historii, etnologii, teologii itp.
Badania były prowadzone w ramach dwóch grantów Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. Uczestniczyli w nich naukowcy z 12 ośrodków naukowo-badawczych: Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu w Białymstoku, Instytutu Badań Literackich PAN, Instytutu Języka Litewskiego w Wilnie, Instytutu Języka i Literatury Narodowej Akademii Nauk Białorusi, Instytutu Kierowania w Mińsku, Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego, Akademii Ostrogskiej i Uniwersytetu w Ankarze.
źródło: UMK