Mateusz Zarzeczny z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego zdobył Złoty Medal Chemii 2025. Nagrodzono także młodych chemików z Politechniki Śląskiej i Politechniki Warszawskiej. W tym roku do konkursu zgłoszono 61 prac z 15 uczelni.
Konkurs o Złoty Medal Chemii, organizowany przez Instytut Chemii Fizycznej PAN w Warszawie, skierowany jest do autorów nowatorskich prac licencjackich lub inżynierskich o znaczeniu poznawczym bądź aplikacyjnym w dziedzinie chemii oraz z pogranicza chemii i biologii lub chemii i fizyki). W XV edycji mogły brać udział prace napisane i obronione w roku akademickim 2024/2025. Najważniejsze kryteria, którymi kierowało się jury, to: wartość naukowa pracy, dorobek publikacyjny autora, znaczenie praktyczne otrzymanych rezultatów, wykorzystanie nowoczesnych metod analitycznych oraz samodzielność prowadzenia badań. W tym roku do konkursu zgłoszono 61 prac z 15 uczelni. Do finału zakwalifikowało się 15 uczestników.
Niezwykle cieszy nas, że konkurs spotkał się z tak dużym zainteresowaniem, co zaowocowało większą niż w zeszłym roku liczbą zgłoszeń. Tegoroczne prace pokazują, że młodzi badacze coraz odważniej poszukują nowych dróg w chemii i śmiało przekraczają granice między różnymi dziedzinami nauki. Wspólnie z firmą DuPont chcemy tworzyć dla nich środowisko, które sprzyja rozwojowi ambitnych koncepcji i budowaniu silnej pozycji polskiej nauki na arenie międzynarodowej – mówi dr hab. Adam Kubas, dyrektor Instytutu Chemii Fizycznej PAN.
To właśnie w tej placówce 10 grudnia odbyło się ogłoszenie wyników oraz uroczyste wręczenie nagród. Złoty Medal Chemii i nagrodę pieniężną w wysokości 15 tys. złotych otrzymał Mateusz Zarzeczny z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. Jego praca – „Wielopoziomowa kontrola właściwości chiroptycznych w morfologicznie chiralnych fazach ciekłokrystalicznych – została napisana pod opieką naukową dr. hab. Wiktora Lewandowskiego. Dotyczy ona „programowania chiralności” w materiałach ciekłokrystalicznych o helikalnej strukturze, które wykazują selektywną interakcję ze światłem kołowo spolaryzowanym. Przedstawiono w niej możliwości kontroli tych właściwości na trzech poziomach: molekularnym – dotyczącym wpływu architektury molekuł; nanocząstkowym – związanym z domieszkowaniem nanocząstek złota; oraz przestrzennym – gdzie zastosowano fototermalne przetapianie laserowe. Łączenie poszczególnych poziomów otwiera nowe możliwości projektowania nanomateriałów funkcjonalnych o ściśle kontrolowanych właściwościach optycznych, które mogą znaleźć zastosowanie w wielu dziedzinach, np: antyfałszerstwie, bio-obrazowaniu, czy technologii LiDAR.
Srebrny Medal Chemii (7,5 tys. zł) zdobył Jakub Pawlikowski z Wydziału Automatyki, Elektroniki i Informatyki Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Jego praca zatytułowana „Rola czynników jądrowych w indukcji programowanej śmierci komórkowej w komórkach zmodyfikowanych przy użyciu technologii CRISPR/Cas9”, została wykonana pod kierunkiem dr inż. Małgorzaty Adamiec-Organiściok oraz mgr inż. Magdaleny Węgrzyn. Przeprowadzono w niej badania nad molekularnymi mechanizmami odpowiedzi komórek na stres oksydacyjny prowadzący do ferroptozy – jednej z form programowanej śmierci komórkowej. Wykorzystując technologię CRISPR/Cas9, porównano komórki o prawidłowej ekspresji genów z komórkami pozbawionymi kluczowego enzymu antyoksydacyjnego GPX4, pełniącego centralną rolę w ochronie błon komórkowych przed peroksydacją lipidów. Zaobserwowano, że blokada transportu cystyny silnie zwiększa podatność komórek na uszkodzenia oksydacyjne, a mechanizmy obronne oparte na szlaku Tioredoksyny i czynniku jądrowym NRF2 są w stanie jedynie częściowo im przeciwdziałać. Wyniki te wskazują, że modulacja tych szlaków może mieć znaczenie w przyszłych terapiach chorób związanych ze stresem oksydacyjnym, w tym nowotworów i chorób neurodegeneracyjnych.
Brązowy Medal Chemii (3,75 tys. zł) otrzymał Dawid Natkowski z Wydziału Chemicznego Politechniki Warszawskiej za pracę, pt. „Wykorzystanie układów wykazujących zjawisko absorpcji dwufotonowej w generowaniu reaktywnych form tlenu”, napisaną pod opieką naukową dr. hab. inż. Krzysztofa Durki oraz dr inż. Pauliny H. Marek-Urban. Opisuje w niej syntezę oraz charakterystykę boroorganicznych kompleksów BODIPY o potencjalnym zastosowaniu w przeciwnowotworowej terapii fotodynamicznej – nowatorskiej, nieinwazyjnej metodzie leczenia nowotworów. W badaniach wykorzystano zjawisko absorpcji dwufotonowej, aby móc docierać do głębiej zlokalizowanych zmian nowotworowych. Jednocześnie wykorzystano dwie strategie projektowania związków, co pozwoliło na zminimalizowanie negatywnego wpływu wprowadzanych modyfikacji. Zachowano tym samym wysoką zdolność do generowana reaktywnych form tlenu, które odpowiadają za niszczenie komórek nowotworowych.
Wyróżnienia konkursowe otrzymali: Franciszek Bober z Wydziału Chemii Uniwersytetu Warszawskiego, Dawid Dąbrowski oraz Artur Le Hoang z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego oraz Piotr Gas z Wydziału Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nagroda Finalistów powędrowała do zdobywcy drugiego miejsca w konkursie – Jakuba Pawlikowskiego. Wyróżnienia specjalne firmy DuPont trafiły do: Xymeny Gross z Wydziału Technologii Chemicznej Politechniki Poznańskiej, Faustyny Stopyry z Wydziału Chemicznego Politechniki Rzeszowskiej im. Ignacego Łukasiewicza oraz do Soni Wardejn z Wydziału Chemicznego Politechniki Śląskiej w Gliwicach.
Wszyscy finaliści konkursu otrzymali również nagrody rzeczowe, a także zyskali możliwość odbycia stażu naukowego w Instytucie Chemii Fizycznej PAN oraz bezpłatnego realizowania badań w jego laboratoriach.
Patronat honorowy nad konkursem sprawują: prof. Krzysztof Pyrć, prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, prof. Maciej Żylicz, były prezes FNP oraz Polskie Towarzystwo Chemiczne i Komitet Chemii Analitycznej Polskiej Akademii Nauk.
MK
