Nagroda im. Pierwszego Rektora Uniwersytetu Łódzkiego Prof. Tadeusza Kotarbińskiego to jedyne tego typu wyróżnienie w Polsce przyznawane naukowcom przez uczelnię. Uniwersytet Łódzki honoruje w ten sposób wybitne prace z zakresu nauk humanistycznych.
W dwunastej edycji konkursu zgłoszono 81 prac, spośród których do ścisłego finału wybrano pięć dzieł. Werdykt ogłoszono w niedzielę, 22 listopada, podczas gali w Filharmonii Łódzkiej. Za najlepszą pracę z zakresu humanistyki kapituła uznała książkę prof. Macieja Janowskiego „Karpaty. Opowieść o pewnych górach”. Pozycja została wydana przez Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie.
„Dla autora Karpaty to przestrzeń, w której człowiek i krajobraz tworzą wspólnotę losu, a historia toczy się w rytmie dolin i przełęczy. Janowski przedstawia Karpaty jako obszar wielonarodowy, gdzie przez stulecia współistniały różne grupy etniczne i wyznaniowe — Polacy, Rusini, Słowacy, Węgrzy, Rumuni, Czesi, Żydzi, Niemcy. W tym pejzażu, rozpiętym między kulturami i imperiami, »górskość« staje się kategorią kulturową — sposobem życia i myślenia kształtowanym przez przyrodę, wierzenia i sztukę. Autor przygląda się również okresowi powojennych przemian: wysiedleniom, industrializacji, zmianom krajobrazu i pamięci. W tej części widać ścieranie się dziedzictwa imperiów z rzeczywistością państw socjalistycznych, a następnie z procesem transformacji po 1989 roku. Bez egzaltacji, ale z literacką uważnością i historyczną erudycją autor kreśli panoramę Karpat, które nie mają jednego centrum” – czytamy na stronie MCK.
Chciałem w tej książce pokazać, w jaki sposób ludzie mówiący rozmaitymi językami, wyznający różne wiary i należący do różnych kręgów kulturowych, ale mieszkający obok siebie i wzajemnie na siebie wpływający, żyjąc w górach (a więc w podobnych warunkach geograficznych) wytwarzają podobne sposoby funkcjonowania społecznego. Istnieje bowiem coś takiego jak górskość; pewna specyfika, zarówno geograficzna jak i kulturowa, która pozwala patrzeć na społeczne funkcjonowanie gór jako całości. Da się więc stworzyć w miarę jednolitą opowieść o górach, których granice idą w poprzek granic etnicznych, religijnych czy językowych. To właśnie próbowałem zrobić. Książka wyrosła nie tylko z profesjonalnych zainteresowań historycznych ale i z wieloletnich wakacyjnych wędrówek, z potrzeby wytłumaczenia samemu sobie różnych zjawisk dostrzeganych a niezrozumiałych bez sięgnięcia do przeszłości – mówi prof. Maciej Janowski.
Dodaje, że rezygnując z kronikarskiego ujęcia chronologicznego na rzecz szerszej panoramy przemian historycznych w dłuższej perspektywie, traktuje jedno z głównych pasm górskich Europy jako pełnoprawnego uczestnika dziejów, wpływającego na zachowania ludzi i zarazem przez nich przekształcanego.
Prof. Maciej Janowski od 1988 roku jest zawodowo związany z Instytutem Historii PAN. W 2020 roku rozpoczął swoją pierwszą kadencję w fotelu dyrektora placówki. W 2023 roku został ponownie wybrany na to stanowisko. Kieruje Zakładem Historii Idei i Dziejów Inteligencji w XIX–XX wieku. Przez ponad dwadzieścia lat wykładał także na Wydziale Historii Central European University w Budapeszcie.
Specjalizuje się w historii Polski i Europy Środkowej XIX wieku. Pisał o polskiej myśli liberalnej, o genezie polskiej inteligencji a także o myśli politycznej Europy Środkowo-Wschodniej. W 2009 roku otrzymał Nagrodę Historyczną „Polityki”, Nagrodę Biblioteki Raczyńskich i Nagrodę im. Jerzego Giedroycia jako współautor książki Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918 (z Jerzym Jedlickim i Magdaleną Micińską).
Decyzją kapituły wyróżnienia i nagrody w wysokości 5 tysięcy złotych otrzymały także pozostałe cztery osoby, których książki znalazły się w finale konkursu:
Na konkurs ustanowiony w 2015 roku przez Uniwersytet Łódzki wpłynęło dotąd blisko 800 prac z ponad dwustu ośrodków naukowych i wydawnictw w Polsce. Do finałów zakwalifikowano 60 książek. Dotychczasowi laureaci to: prof. Jan Strelau, dr hab. Ewa Kołodziejczyk, dr hab. Dorota Sajewska, prof. Andrzej Friszke, prof. Grzegorz Ziółkowski, prof. Jerzy Zajadło, dr hab. Zbigniew Szmyt, dr Maciej Świerkocki, dr Jakub Gałęziowski, prof. Andrzej Turowski, prof. Przemysław Czapliński.
Patronem nagrody jest prof. Tadeusz Kotarbiński, wybitny filozof, logik i etyk, przedstawiciel lwowsko-warszawskiej szkoły filozoficznej. Po II wojnie światowej przeniósł się do Łodzi, gdzie był jednym z założycieli Uniwersytetu Łódzkiego i został jego pierwszym rektorem. Najbardziej znanym dziełem prof. Kotarbińskiego jest „Traktat o dobrej robocie” poświęcony prakseologii, czyli teorii sprawnego działania. Patronat medialny nad konkursem sprawuje „Forum Akademickie”.
MK