Nagroda Nobla w dziedzinie chemii trafiła w tym roku do francusko-japońskiego duetu badaczy. Henri B. Kagan i Kenso Soai zostali uhonorowani za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej.
Niektóre cząsteczki występują w naturze w dwóch wariantach, które są swoimi lustrzanymi odbiciami. Organizmy żywe zawierają tylko jedno z nich. To, w jaki sposób mogła powstać taka chemiczna asymetria, przez długi czas pozostawało zagadką. Henri B. Kagan z Université Paris-Sud i Kenso Soai z Tokyo University of Science ją rozwiązali i dostali za to Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii.
Obaj znaleźli rozwiązanie zagadki chemicznej, która liczy ponad sto lat. Brzmi ona: dlaczego życie zbudowane jest z cząsteczek tylko jednego rodzaju? Opracowane przez laureatów reakcje chemiczne są spektakularne – ekscytuje się Heiner Linke, przewodniczący Komitetu Noblowskiego w dziedzinie chemii.
Wszystkie aminokwasy występują w dwóch wariantach lustrzanych, ale tylko jeden z nich jest obecny w białkach komórek. Zjawisko to przez długi czas spędzało sen z powiek całego chemicznego świata. Próbując odpowiedzieć na pytanie, jak powstaje homochiralność, chemicy eksperymentowali z reakcjami, które mogą tworzyć dwie lustrzane cząsteczki. Jednak za każdym razem uzyskiwali w probówkach równe proporcje obu. Cały czas dążono do wytworzenia tylko jednego z tych lustrzanych odbić, ponieważ w cząsteczkach, które będą oddziaływać z organizmami żywymi – na przykład w lekach – tylko jedno odbicie lustrzane daje pożądany efekt.
Jak informuje Komitet Noblowski, tegoroczną nagrodę w dziedzinie chemii przyznano za odkrycia, które umożliwiły chemikom przeprowadzenie reakcji chemicznych prowadzących do homochiralności. Henri Kagan w 1986 roku zaobserwował pierwsze przykłady efektów nieliniowych w katalizie asymetrycznej i opracował modele matematyczne opisujące zachowanie takich katalizatorów. Był to pierwszy krok w takim sterowaniu reakcjami chemicznymi, który pozwala uzyskać znaczącą nadwyżkę jednej z lustrzanych odmian. Dzieła dopełnił Kenso Soai, który niemal dekadę później opublikował pracę, w której opisał koncepcję pierwszej w historii reakcji chemicznej, dającej efekt homochiralności. W 2003 roku udało mu się ją przeprowadzić. W wyniku tej reakcji powstał tylko jeden z dwóch możliwych obrazów lustrzanych. Wcześniej nikt, poza samą naturą, nie dokonał tego wyczynu.
Dzięki Henriemu Kaganowi i Kenso Soai wiemy już, jak powstaje homochiralność. Ich odkrycia były decydujące dla chemików projektujących reakcje do produkcji leków – podsumowuje Komitet Noblowski.
Obaj laureaci dostaną do podziału nagrodę w wysokości 12 mln koron szwedzkich (ok. 4,7 mln złotych).
MK