Czy nauka i technologia inspirują dziś fantastykę naukową? Czy science fiction może zainspirować współczesną naukę i technologię? Czy i jak badania naukowe odbijają się w światach kreowanych przez science fiction? Z osiągnięć jakich dziedzin nauki najchętniej korzysta dziś fantastyka? Jak prezentuje się polska science fiction na tle światowej, zarówno pod względem implementacji osiągnięć naukowych do literatury, jak i pod względem wartości literackiej utworów? O to pytamy w najnowszym numerze „Forum Akademickiego”.
Literatura science fiction wydaje się w ostatnich latach przeżywać renesans. Także w Polsce pojawili się nowi autorzy uprawiający ten gatunek i nowe utwory, które zyskały uznanie zarówno środowiska literackiego, jak i czytelników. Coraz liczniejsi naukowcy zajmują się również badaniem fantastyki naukowej. W związku z tym zwróciliśmy się do niektórych z nich z pytaniami o związki literatury i nauki, a także ich własne zainteresowania badawcze.
Chcieliśmy się dowiedzieć, czy nauka i technologia inspiruje dziś fantastykę naukową oraz czy science fiction może zainspirować współczesną naukę i technologię. Ciekawiło nas, czy i jak badania naukowe odbijają się w światach kreowanych przez science fiction oraz z osiągnięć jakich dziedzin nauki najchętniej korzysta dziś fantastyka. Pytaliśmy też o to, jak prezentuje się polska science fiction na tle światowej, zarówno pod względem implementacji osiągnięć naukowych do literatury, jak i pod względem wartości literackiej utworów. Wreszcie, co fantastyka naukowa może dziś dać odbiorcy zainteresowanemu nauką?
O pożytkach płynących z badania fantastyki naukowej piszą dr Piotr Gorliński-Kucik (Instytut Polonistyki Uniwersytetu Śląskiego), dr Agnieszka Haska (Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk) i dr Jerzy Stachowicz (Instytut Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego). Wszyscy są członkami Zespołu Badań nad Fantastyką Naukową SF_PL, IKP UW.
Fantastyka naukowa wypracowała cały wachlarz konwencji pokazywania i konstruowania ruchomych obrazów i cały czas bierze czynny udział w ich kolejnych rewolucjach. W tym ujęciu fantastyka staje się nieodzownym narzędziem analizy kultury medialnej, zarówno w jej przeszłości, jak i teraźniejszości. SF obecne jest również mocno w innych sferach, mediach wizualnych: komiksie, teatrze, a dziś oczywiście grach wideo. Również tam praktyki science fiction odgrywają podobną rolę swoistego akceleratora procesów usprawniania, przeobrażania, rozwoju. Połączenie narracyjności SF z jej wizualnością wydaje się wyjątkowo ważne dla społecznego oddziaływania fantastyki naukowej i jej roli w mediowaniu, uzgadnianiu świata, pośredniczeniu między sferą akademicką, badawczą a sferą codziennego doświadczenia.
Science fiction jako cywilizacyjny eksperyment myślowy ukazuje z kolei w swoim tekście dr hab. Adam Mazurkiewicz (Wydział Filologiczny Uniwersytetu Łódzkiego).
Science fiction stało się przestrzenią intelektualnej rozmowy o świecie, który zmienia się szybciej niż kiedykolwiek. Współcześni autorzy nie boją się pisać o języku, algorytmach, katastrofach klimatycznych, migracjach, uprzedzeniach czy cyfrowej nieśmiertelności.
„Czy naukowcy śnią o elektrycznych owcach?” – to z kolei tytuł artykułu dr. hab. Andrzeja Juszczyka (Wydział Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego), który opisuje relacje między fantastyczną wyobraźnią i naukową inwencją.
Twórcy części fiction nie opracowują wynalazków, ale zastanawiają się na tym, czego ludzie tak naprawdę chcą i w jaki sposób mogliby swoje marzenia i potrzeby zrealizować. Przybiera to potem formę konkretnych, choć fantastycznych wynalazków i odkryć, ale właśnie owe fikcyjne wynalazki i odkrycia mają niezwykłą moc wpływania na prawdziwych badaczy i innowatorów. Bo aby uczynić świat lepszym / bardziej nowoczesnym / bardziej komfortowym, trzeba przekroczyć ograniczenia codziennej racjonalności i sięgnąć tam, gdzie nie sięga jeszcze nasz wzrok.
Dlaczego warto mówić o speculative fiction tam, gdzie wciąż (i słusznie) myślimy o science fiction? – pyta z kolei dr hab. Rafał Szczerbakiewicz (Wydział Filologiczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie).
Na nasze życie w XXI wieku, zintensyfikowane eksploracją nadmiaru danych, transformacjami gospodarczymi i proliferacją wizualnej kultury nowych mediów, nakładają się dość niespodziewanie narracje wywodzące się z tradycji science fiction i fantasy, które już nie mieszczą się w binarnym dotąd podziale fantastyki, ale odzwierciedlają niepokój o przyszłość (…) Aktualność fantastyki polega obecnie na traktowaniu jej jako odmiany narracji zmierzającej ku ledwie skrywanej dyskursywności, której fabularna pretekstualność rezonuje w czytelnych aluzjach i analogiach ze współczesnymi realiami, takimi jak katastrofy ekologiczne, pandemie czy nierówności społeczne.
Science fiction, czyli literackie potyczki z nauką, to z kolei temat przewodni tekstu prof. Macieja Wróblewskiego (Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu).
Pisarze prowadzą swoistą grę, w której scjentyzm pełni rolę rekwizytu potrzebnego do uwierzytelnienia największego nawet nieprawdopodobieństwa. Dyskurs naukowy jest tu niezbędny, gdyż od XIX wieku zyskał przewagę nad innymi sposobami opisu rzeczywistości (magicznym czy religijnym), a więc stał się integralnym składnikiem funkcjonowania człowieka.
Na polską fantastykę naukową z lotu ptaka spogląda dr Łukasz Kucharczyk (Wydział Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie), prezentując subiektywny wybór autorów, konwencji i problemów ważnych w jego ocenie zarówno dla historii literatury, jak również aktualnego pejzażu prozy fantastyczno-naukowej. Wymienia m.in. Rafała Kosika, Michała Cholewe, Magdalenę Salik, Magdalenę Świerczek-Gryboś, Michała Cetnarowskiego, Pawła Majkę czy Andrzeja Miszczaka. Zaczyna jednak od nieśmiertelnego Stanisława Lema i Jacka Dukaja.
Blok tekstów o fantastyce w nauce w najnowszym numerze „Forum Akademickiego”. Zachęcamy do lektury.
MK