Sprawy nauki

04 Sierpnia

Po co finansować naukę i na co komu socjologia? O społecznym sensie (i wpływie) badań

Pytanie „po co finansować naukę?” brzmi jak hasło z programu populistycznej partii politycznej, ale ktoś je musi w końcu zadać, dodając ważne uzupełnienie, że chodzi o naukę w Polsce. I trzeba na to pytanie udzielić (wreszcie!) odpowiedzi, wskazując na wyzwania współczesnego świata i uwzględniając przy tym specyfikę różnych dziedzin i różne pola działań: od szkolnictwa wyższego po wdrożenia wiedzy naukowej w przemyśle.

Dlaczego potrzebujemy polskiego programu badań naukowych?

W finale intensywnych przygotowań do ewaluacji w wielu jednostkach naukowych toczą się zacięte dyskusje o sensowności i bezsensowności kryteriów oceny działalności naukowej. Kryteria te, przypomnijmy, nie są żadnym obiektywnym testem jakości wiedzy naukowej, ale społecznie i politycznie skonstruowaną miarą obecności badań w krajowym i międzynarodowym obiegu publikacyjnym (kryterium I), finansowej efektywności organizacji badań (kryterium II) i wreszcie – wpływu badań na funkcjonowanie społeczeństwa (III kryterium). Miara ta [w kolejnej ewaluacji rozszerzona o kryterium IV (kształcenie kadr i wsparcie rozwoju kariery) – dop. RED) przekładać się ma na kierunki i skalę finansowania działalności naukowej z pieniędzy publicznych. Ale wciąż nie jest jasne (i chyba nie było nawet w początkach reformy nauki i szkolnictwa wyższego w 2018 roku), po co mamy finansować naukę oraz jaki w ogóle jest sens nieustającej, co najmniej od czasów minister Barbary Kudryckiej, reformy.

Zdajemy sobie sprawę z ogromu bieżących wyzwań, na które muszą reagować politycy na tyle, że myślenie strategiczne – nie tylko o nauce – znika z ich pola widzenia. Jako socjolodzy i socjolożki (a mamy niezły ogląd roli, jaką pełni nauka i szkolnictwo wyższe) widzimy potrzebę pełniejszego powiązania finansowania badań z wymogami przyszłości, głębszego namysłu nad tym, co nas czeka i co możemy z tym zrobić. Warto rozpocząć proces wyznaczenia tych wyzwań i ustanowienia hierarchii potrzeb związanych z wiedzą naukową. Pisząc prostszymi słowami: zamiast zgadywać, zapytajmy naukowców (wszystkich dziedzin), przedstawicieli sektora przedsiębiorstw, organizacji pozarządowych, ekspertów, jakie są najważniejsze problemy, nad rozwiązaniem których powinniśmy się pochylić, a następnie sfinansować je w pierwszej kolejności.

Efektem takich prac mógłby być polski program badań naukowych, wskazujący priorytetowe wyzwania w obszarach HS (nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce), ST (grupie nauk ścisłych i technicznych) oraz NZ (w naukach o życiu), z którymi mierzyć się będzie polskie społeczeństwo. Tego rodzaju programem funkcjonującym w innych krajach jest np. Dutch Research Agenda, będący podstawą finansowania grantów w Holandii. Warto do tego programu zajrzeć, żeby przekonać się, że chociaż jest nieco zbyt długi i zbyt mocno odzwierciedla podział na dziedziny nauki, to jednak w sposób czytelny wskazuje kluczowe problemy do rozwiązania przez tamtejszych naukowców. W naszym pomyśle chodziłoby o zaangażowanie wielu dyscyplin. Przykładowo mogłyby to być takie obszary, jak: „Przygotowanie infrastruktury do zmiany demograficznej”, „Polska Sztuczna Inteligencja”, „Przeciwdziałanie polaryzacji społecznej”, „Polska energia atomowa”, „Transformacja energetyczna”, „Nowy model edukacji”.

W polu zarządzania nauką oczywiście mamy już kilka dokumentów strategicznych: „Politykę Naukową Państwa” z 2022 roku, gdzie w dość swobodnym stylu wskazano siedem priorytetów (rozwój systemu szkolnictwa wyższego i nauki; rola Polski w rozwoju globalnym; zasoby naturalne i środowisko; technologie cyfrowe w gospodarce i społeczeństwie; społeczeństwo i jakość życia; wspólnota i kultura, tradycja; obronność i bezpieczeństwo państwa); uchwaloną w 2025 roku nową strategię Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, w której zdefiniowano 8 wyzwań globalnych i 8 kierunków specjalizacji; oraz „Priorytetowe kierunki badań naukowych w resorcie obrony narodowej w latach 2021–2035”.

Niestety, wszystkie wspomniane dokumenty powstawały bez szerokiego udziału przedstawicieli wszystkich dziedzin nauki. Przede wszystkim uderza nas brak ich spójności i powiązania ze sobą i z instrumentami finansowania badań. Tym bardziej, że uczelnie (co jest zrozumiałe, biorąc pod uwagę ich dziedzinowe i regionalne specjalizacje) definiują własne priorytety i kierunki strategiczne. Mamy więc w obiegu dużą liczbę dokumentów, które nie tworzą spójnego obrazu i czytelnego komunikatu – po co właściwie finansujemy badania naukowe w Polsce i jak to robimy?

Wyobrażamy sobie, że proces tworzenia polskiego programu badań naukowych organizuje Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Powstałe w jego efekcie „zsumowanie” konkretnych potrzeb powinno wskazywać horyzont czasowy i powiązanie z istniejącymi mechanizmami finansowania projektów naukowych w ramach programów ministerstw i agencji grantowych, takich jak Narodowe Centrum Nauki i Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. To będzie bardzo trudne zadanie, ale może właśnie zamiast lub równolegle do dziedzinowych strumieni finansowania, lepiej kierować środki na projekty międzydziedzinowe, wymagające zaangażowania wielu podmiotów i perspektyw?

Omawiany tutaj (zdajemy sobie sprawę, że bardzo skrótowo) pomysł na listę priorytetów nie jest też wolny od wad. Najpoważniejszym zagrożeniem mogłoby być zaniedbanie badań „spoza listy”, a więc na przykład eksperymentalnych, związanych z troską o przeszłość czy rozwijających teorię. Widzimy jednak potrzebę oddzielenia finansowania części związanej z „wolnymi” poszukiwaniami (tzw. badań podstawowych), od badań, które „zamawia” u naukowców odpowiedzialne państwo. Nie tylko z powodu tego, że sami reprezentujemy tę dyscyplinę, ale i ze względów wskazanych w drugiej części naszego artykułu uważamy, że szczególną rolę w dyskusji nad priorytetami badawczymi państwa odgrywać może socjologia.

Czemu socjologia?

Jak wspomnieliśmy wyżej, dyskusja o ewaluacji nauki w Polsce toczy się w znacznym mierze w oderwaniu od realiów jej finansowania – skupia się bowiem na efektach, a w mniejszym stopniu na potrzebach i uwarunkowaniach jej stanu. Jako socjolożki i socjologowie jesteśmy przekonani, że prowadzone przez nas badania i analizy pozwalają zrozumieć ograniczenia związane z istniejącym systemem finansowania nauki w Polsce. W tym miejscu chcemy poddać pod rozwagę kilka ograniczeń obecnego systemu finansowania badań, skupiając się na perspektywie nauk społecznych, a przede wszystkim socjologii.

Socjologia powstała jako odpowiedź na wyzwania związane z dynamicznymi przemianami społecznymi w XIX wieku. Choć od początku rozwijała własne teorie ogólne, była też nauką aplikacyjną i to nie tylko w sensie diagnozy i propozycji rozwiązywania konkretnych problemów społecznych, ale i dostarczania interpretacji szybko zmieniającej się rzeczywistości. Niektóre z tych interpretacji, jak np. diagnoza o rozpadzie więzi społecznych w wyniku modernizacji, konflikcie klasowym lub schyłku cywilizacji Zachodu, stawały się następnie częścią programów politycznych i wchodziły stopniowo w obieg potocznego myślenia.

Ta rola socjologii jako nauki wzorców interpretacji i kształtowania rzeczywistości w oparciu o systematyczne badania i refleksję teoretyczną – jest dzisiaj niemal zupełnie nieobecna w polityce naukowej państwa. Skupienie się na widoczności, efektywności i oddziaływaniu badań naukowych, mierzonych za pośrednictwem ilościowych kryteriów, tylko z pozoru pozwala na „obiektywizację” oceny działalności naukowej, która przekłada się na jej finansowanie. W rzeczywistości jest wyborem politycznym, który wzmacnia dyscypliny przynoszące „twarde i widzialne” efekty, na przykład w zakresie nowych metod leczenia chorób czy wynalazków technologicznych, a marginalizuje te, które służyć mają samorefleksyjności społeczeństwa i kształtowaniu lepszych relacji społecznych. Nie da się uniknąć wrażenia, że ten wybór polityczny jest powiązany z trwającą w Polsce i wielu miejscach na świecie erozją demokracji. Nauki społeczne, dostarczające kompetencji obywatelskich i narzędzi krytycznego myślenia, trudno pogodzić z oczekiwaniami konformizmu i podporządkowania formułowanymi przez autorytarnych przywódców.

Sama socjologia, podobnie zresztą jak większość nauk społecznych i humanistycznych, jest przez decydentów politycznych w Polsce marginalizowana w porównaniu z naukami przyrodniczymi, medycyną czy naukami inżynieryjno-technicznymi. Jest tak, paradoksalnie, pomimo obecności socjolożek i socjologów w kolejnych rządach i ciałach doradczych najważniejszych urzędów państwowych. Nie tylko socjologia, ale i badania społeczne w ogóle są praktycznie nieobecne w kluczowych dokumentach strategicznych państwa, takich jak „Polityka Naukowa Państwa”, „Priorytetowe kierunki badań naukowych w resorcie obrony narodowej” czy nowa strategia Narodowego Centrum Badań i Rozwoju do roku 2030.

Sytuacja ta jest o tyle zdumiewająca, że dokumenty te wprost wskazują na wyzwania, mające swoje źródła społeczne i którym sprostanie wymaga aktualnej wiedzy o współczesnym społeczeństwie. Są to chociażby kwestie wskazywane w przywoływanej już „Polityce Naukowej Państwa”: rozwój systemu szkolnictwa wyższego i nauki; rola Polski w rozwoju globalnym; zasoby naturalne i środowisko; technologie cyfrowe w gospodarce i społeczeństwie; społeczeństwo i jakość życia; wspólnota, kultura, tradycja, obronność i bezpieczeństwo państwa.

Ograniczenie finansowania badań socjologicznych (kryterium II) do finansowania w ramach subwencji oraz konkursów grantowych jest niewystarczające do wykorzystania potencjału socjologii dla diagnozowania i rozwiązywania współczesnych problemów. Uważamy, że sformułowanie rozwiązań palących problemów, takich jak konsekwencje zmian demograficznych, kryzysu klimatycznego czy rosnącego zagrożenia wojennego w Europie, wymaga pełniejszego powiązania finansowania badań z wymogami przyszłości, głębszego namysłu nad tym, co nas czeka i co możemy z tym zrobić. Socjologia posiada narzędzia intelektualne i metodologiczne konieczne dla wykonania takiego zadania.

dr hab. Maciej Kowalewski (Uniwersytet Szczeciński)

dr hab. Adam Mrozowicki (Uniwersytet Wrocławski)

prof. Honorata Jakubowska (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu)

Autorka i autorzy tekstu należą do Komitetu Socjologii Polskiej Akademii Nauk