Marginalizacja badań podstawowych nie może być odpowiedzią na potrzebę długookresowego wzmacniania europejskiej pozycji w świecie. Jeśli Horyzont Europa uchodził za największy program badawczy w historii UE, to jego następca musi nie tylko dorównać mu skalą, ale i wyprzedzić wizją – pisze specjalnie dla FA Kamila Koziróg, od maja tego roku zastępca dyrektora ds. badań i innowacji w European University Association.
Rola europejskiego Programu Ramowego na rzecz badań i innowacji jeszcze nigdy nie była tak istotna. I jednocześnie tak niepewna. W lipcu Komisja Europejska przedstawi nowy wieloletni budżet UE, w którym znajdzie się również propozycja dotycząca następcy Horyzontu Europa. Dziesiąty Program Ramowy (FP10) będzie głównym instrumentem finansowania badań i innowacji w Unii Europejskiej w latach 2028–2034. I tak jak poprzednie, cechować się ma autonomią, choć – według zapowiedzi KE– zostanie „ściśle powiązany” z nowym Europejskim Funduszem Konkurencyjności. Środowiska naukowe oraz politycy (także z Polski) od wielu miesięcy apelują, by nie został wchłonięty w mega-fundusz podporządkowany doraźnym celom polityki przemysłowej. Jednocześnie dostrzegam nowe wyzwanie – jak zagwarantować to, by 10 Program Ramowy, mimo że powiązany z agendą konkurencyjności, zachował swoją tożsamość i skutecznie służył nauce, innowacyjności oraz długofalowemu rozwojowi Europy?
Nauka narzędziem do realizacji bieżących celów?
Programy Ramowe od lat są motorami postępu naukowego na kontynencie. Przede wszystkim oferują coś, czego nie zapewnią poszczególne państwa: ponadnarodową współpracę najlepszych zespołów badawczych i możliwość podejmowania wyzwań o skali globalnej. Mimo to z przyszłością nowego programu wiąże się na razie więcej znaków zapytania. Przede wszystkim obecny kierunek rozmów na szczeblu europejskim rodzi wątpliwości, czy nauka nie zostanie zredukowana do narzędzia realizacji bieżących celów polityki konkurencyjności.
Na przestrzeni ostatniej dekady, pracując w obszarze europejskiej polityki badań i innowacji, obserwuję systematyczne przesuwanie akcentów finansowego wsparcia w stronę badań stosowanych i projektów o szybkim potencjale wdrożeniowym. Coraz częściej fundusze z Horyzontu Europa są przekierowywane na inne cele polityczne, jak Europejski Akt o Chipach czy STEP, co – zdaniem wielu uniwersytetów, z którymi współpracuję – zaburza przewidywalność programu i ogranicza jego atrakcyjność dla środowiska naukowego. Niepewność, z którą zmagają się badacze w całej Europie, nie sprzyja ambitnym projektom, które wymagają czasu, stabilności i odwagi podejmowania ryzyka.
W tym kontekście kluczowe staje się wypracowanie równowagi. Europa potrzebuje badań podstawowych tak samo, jak wdrożeń, potrzebuje swobody eksploracji, obok politycznie zdefiniowanych tematów. Jeśli pozwolimy, by logika konkurencyjności, rozumianej wyłącznie jako szybki rezultat, zdominowała Program Ramowy, utracimy to, co stanowiło dotąd o jego wyjątkowości: otwartość, interdyscyplinarność, zaufanie do środowiska naukowego i jego zdolność do zadawania pytań wykraczających poza horyzont bieżących wyzwań.
Potrzebny nowy impuls
Jednym z największych zagrożeń staje się erozja finansowania badań podstawowych. Debata na temat ich użyteczności toczy się w wielu krajach, także w Polsce, i często przybiera uproszczoną formę sprowadzającą się do pytania: czy warto inwestować w coś, co nie przynosi bezpośredniego efektu rynkowego? Moim zdaniem odpowiedź powinna być oczywista. To właśnie badania inspirowane ciekawością poznawczą stanowią punkt wyjścia do przyszłych przełomów i fundament trwałej konkurencyjności, bez których Europa nie nadrobi dystansu wobec USA czy Chin. Z wieloletnich obserwacji wynoszę coraz silniejsze przekonanie, że nie zbudujemy długofalowej potęgi, jeśli ograniczymy się jedynie do działań o natychmiastowej mierzalności. Marginalizacja badań podstawowych nie może być odpowiedzią na potrzebę długookresowego wzmacniania europejskiej pozycji w świecie.
Myślę, że w obliczu tych wyzwań nie wystarczy dostosowanie programu do bieżących potrzeb przemysłowych ani próba zwiększenia jego „użyteczności” poprzez ograniczenie zasięgu do badań podstawowych. Przeciwnie, FP10 potrzebuje nowego impulsu. Powinien być mocniejszy, bardziej odporny na polityczne zakłócenia i finansowo adekwatny do ambicji, jakie stawia przed sobą Europa. Jeśli Horyzont Europa uchodził za największy program badawczy w historii UE, to jego następca musi nie tylko dorównać mu skalą, ale i wyprzedzić wizją.
Do tych wyzwań dochodzą również nowe uwarunkowania zewnętrzne, które wpływają na kształtowanie budżetowych priorytetów UE. Obecne realia geopolityczne i gospodarcze dodatkowo komplikują sytuację. Potrzeba uniezależnienia się od obcych technologii, rosnące wydatki na obronność czy ambicje reindustrializacji Europy wywierają coraz silniejszą presję na europejski budżet. W tym kontekście szczególnie istotne staje się zabezpieczenie odpowiedniego finansowania dla Programu Ramowego, by nie został podporządkowany doraźnym celom polityki sektorowej. Stabilność budżetu i jego zwiększenie to dziś warunek konieczny, nie luksus. Tymczasem, jak wskazuje ocena śródokresowa Horyzontu Europa, niemal 70% wysoko ocenionych projektów pozostaje bez finansowania nie dlatego, że nie spełniają kryteriów jakości, lecz z powodu ograniczonych środków. W takiej sytuacji nawet najlepsze wnioski przegrywają nie tyle z konkurencją, co z limitem budżetowym. Tym samym system ogranicza potencjał europejskiej nauki i nie pozwala w pełni wykorzystać jej zasobów.
Niepokój budzą również planowane zmiany w źródłach finansowania, które dotychczas wspierały rozwój systemów badań i innowacji w naszej części Europy. W przypadku instrumentów „widening” coraz częściej pojawiają się głosy, że powinny być lepiej dostosowane do zróżnicowanego poziomu rozwoju państw członkowskich. Z kolei w odniesieniu do funduszy strukturalnych można spodziewać się przesunięcia akcentów w stronę wspierania konkurencyjności i inwestycji przemysłowych, co w przyszłości może oznaczać ograniczenie przestrzeni dla badań stosowanych, które dotychczas były finansowane z tych środków. Dla takich krajów jak Polska, to czas na refleksję nad krajowymi inwestycjami w badania i innowacje, zwłaszcza w kontekście potrzeby stabilnego, przewidywalnego wsparcia dla uczelni i instytucji badawczych. Jeśli finansowanie unijne stanie się mniej dostępne lub mniej dostosowane do specyfiki akademickiego środowiska, niezbędne będzie uzupełnienie go odpowiedzialną i długofalową polityką krajową.
Program na miarę wyzwań XXI wieku
Kolejny Program Ramowy wystartuje w trudnych czasach: w cieniu globalnej rywalizacji technologicznej, rosnącej presji na szybkie wyniki i ograniczeń budżetowych. Pokusa, by uczynić z niego jeszcze jeden instrument polityki przemysłowej, będzie ogromna. Ale nie możemy zapominać, że to właśnie odwaga inwestowania w naukę dla samej nauki dała Europie jej potencjał i pozycję. Krótkowzroczna pogoń za natychmiastową konkurencyjnością może wręcz zaszkodzić tej rozpatrywanej w dłuższym okresie. Jeśli zaniedbamy edukację, podstawy nauki, swobodę eksploracji, to za dekadę czy dwie, z powodu braku nowych idei, zostaniemy daleko w tyle.
Program Ramowy nie powinien być jedynie kolejnym elementem w budżecie UE służącym do łagodzenia politycznych napięć. Musi to być inicjatywa strategiczna, zabezpieczająca długofalową wizję, zdolna do inwestowania w nieoczywiste pomysły, ochrony otwartości systemu i niezależności badań. Oczywiście, nauka musi przekładać się na korzyści społeczne i gospodarcze. Ale najlepszym sposobem na trwałą konkurencyjność Europy jest danie naukowcom przestrzeni do robienia tego, co potrafią najlepiej, czyli przekraczania granic wiedzy. Potrzebujemy stabilnych inwestycji, równowagi między badaniami podstawowymi a wdrożeniami oraz odpowiedniego rozmachu finansowego. Tylko wtedy następca Horyzontu Europa będzie programem na miarę wyzwań XXI wieku.
Kamila Koziróg
Bardzo dobre obserwacje. Bardzo dobre wnioski.
Problem z tym, ze to przeklamanie politykow, ze jakoby zmiana balansu finansowania badan na korzysc badan wdrozeniowych pomoze rozwojowi innowacji, wchodzi w zycie nie tylko na poziomie Unii, ale rowniez pojedynczych krajow.
Wymuszony spodziewany "impact", wymuszone wspolprace z osrodkami przemyslu, wymuszone tematy badan (np. w kierunku sustainability), to najwiekszy blad obecnego systemu finansowania nauki.
A jest dokladnie tak, jak pisze Autorka - tylko i wylacznie z badan podstawowych biora sie innowacje i nowe technologie, ktore pozniej przemysl adaptuje i wprowadza w zycie (czyli komercjalizuje).
Ale politycy wszedzie, w kazdym kraju, musza sie "wykazac". Politycy, ktorzy zwykle naprawde nie znaja historii wynalazkow, nie wiedza jak dokladnie dziala nauka w dluzszym okresie czasu. Dlatego nie wiem, czy da sie cos z tym zrobic.
Autorka pisze o przesuwaniu środków z badań podstawowych na te, które mają zwiększać konkurencyjność i jej się to nie podoba. Jej "duch socjalistki" nie pozwala jej, bo jej nie pasuje stwierdzić, że dotychczasowy system finansowania zawiódł w szczególności do badań podstawowych skoro Europa przegrywa konkurencyjnie. Autorka dalej twierdzi, że należy budować "komunizm naukowy" czyli rozwijać badania podstawowe, choć dowody wskazują, że długofalowo kurczą się w ten sposób wydatki na badania i przegrywa się w porównaniu z innymi państwami. Tak była za czasów RWPG (PRL), gdzie finansowanie badań podstawowych nie przyniosło zamierzonego raju w postaci komunizmu i tak jest w Unii Europejskiej. Badana nad prądem to były badania nakierowane na komercjalizację (Tesla) i dlatego mamy dziś taki świat jaki mamy. Bez prądu nadal byłaby budowa komunizmu w oparciu o badania podstawowe. Trzeba się zapoznać trochę z historią wynalazków to będzie się widziało dlaczego można sobie potem pozwalać na badana podstawowe. Nie ma innej drogi. Teorie Einsteina pozostawałyby tylko teoriami, gdyby nie było wcześniejszych badań komercyjnych nad prądem.
Co to jest "duch socjalistki" i dlaczego ma dotyczyć autorki jako epitet?
Panie Rachwałd Pan dobrze wie, że budowa komunizmu opierała się o wyrzeczeniach dnia dotychczasowego i to samo jest ze wszystkimi osobami, które twierdzą, że należy finansować badania podstawowe, bo lepiej będzie w przyszłości, a środki nie są z gumy więc kosztem wyrzeczeń dnia dzisiejszego w badaniach wdrożeniowych.
Ekipa Trampa przykręciła kurek właśnie takim badaniom podstawowym w USA i proszę nie twierdzić, że źle się dzieje, że przesuwa się środki z badań podstawowych na badania wdrożeniowe i że Republikanie to źli ludzie jak prawica w Europie, ba to jednak socjaliści w Europie rządzą i to socjaliści te środki przesuwają..
A brak poprawy konkurencyjności Europy spowoduje jeszcze mniejsze relatywnie środki na naukę w przyszłości wbrew temu co Pani Kamila twierdzi, a Pan Marcin Przewłoka popiera pisząc, że to dobre obserwacje i dobre wnioski, bo nie są to ani dobre obserwacje ani dobre wnioski. No cóż jest tylko biologiem.
Kolega włożył mi oto w usta cały kompletny światopogląd, chociaż muszę przyznać, że nawet atrakcyjny. Ale muszę się przyzna, że ja też jestem tylko biologiem, a nie polihistorem. Tym niemniej takie bold statements jak szanownego kolegi chyba wymagałyby szerszego uzasadnienia.
Ma Pan uzasadnienie w artykule Pani Kamili, fakt przesuwania środków finansowych jak Pani Kamila pisze jest faktem, a nie robi się tego ot tak bo mi się widzi jak Panom biologom. Proszę napisać do instytucji Unii Europejskiej tam Panu dogłębnie uzasadnią dlaczego nie chcą finansować tak mocno badań podstawowych, choć Pani Kamila już napisała, że chodzi o wzrost konkurencyjności gospodarki europejskiej.
Tytuł i tekst jakoś do siebie nie pasują: gdzie ten punkt zwrotny?
Ojtam, ojtam, zwykła mowa trawa urzędnika. Bez treści.