Na początku września Instytut Pileckiego organizuje konferencję „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium”. To pierwsze w Polsce przedsięwzięcie podsumowujące interdyscyplinarne badania nad regionem o wyjątkowo skomplikowanej historii totalitaryzmu, dramatycznych doświadczeniach ludności poddawanej masowym represjom i przymusowym deportacjom, w tym ludności polskiej.
Azja Centralna to jednocześnie region, który ze względu na swoje strategiczne położenie między Morzem Kaspijskim, Rosją, Chinami a Iranem odgrywa obecnie coraz większą rolę, zarówno jako kluczowa część Nowego Jedwabnego Szlaku na drodze z Chin do Europy, jak i z powodu mających globalne znaczenie wojen, w których biorą udział Rosja i Iran. Obszar, który do niedawna mógł być uznawany za odległe peryferia, dziś skupia na sobie uwagę polityków i dziennikarzy całego świata.
Poznanie XX-wiecznych dziejów regionu, historii kształtowania się państwowości i składu narodowościowego jego państw, pomoże w zrozumieniu jego obecnego statusu, wyborów geopolitycznych, potencjału ekonomicznego i rosnących aspiracji.
W Polsce Azja Centralna, a przede wszystkim Kazachstan, kojarzy się z deportacjami. Na te tereny deportowano w 1936 roku Polaków z terenów sowieckiej Ukrainy, już jako obywateli sowieckich. W okresie 1940–1941 tysiące naszych rodaków z Kresów także trafiło na te tereny. Po tzw. amnestii rzesze ludzi ruszyły w historycznym marszu na południe, żeby dołączyć do formującej się na terenach dzisiejszego Uzbekistanu Armii Andersa. Niestety, dla wielu naszych rodaków ten obszar po prostu okazał się cmentarzem i nigdy stamtąd nie wyszli. Ale musimy pamiętać, że nie tylko Polacy tam trafiali – zwraca uwagę dr Jerzy Rohoziński z Pracowni badań nad antropologią społeczną systemów totalitarnych i posttotalitarnych Instytutu Pileckiego.
Region był wielkim, totalitarnym laboratorium, do którego deportowano również Niemców czy Finów, ale także narody kaukaskie, a nawet Koreańczyków z Dalekiego Wschodu. Wszyscy musieli niewolniczo pracować w trybach sowieckiej ekonomiki gułagu. Było to wielonarodowe miejsce spotkań w warunkach systemu totalitarnego.
W międzynarodowej konferencji naukowej „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” organizowanej w trybie hybrydowym (stacjonarnym i zdalnym) przez Instytut Pileckiego weźmie udział około 70 prelegentów z kilkunastu krajów. Poza badaczami polskimi silną reprezentację będzie miał Kazachstan i Uzbekistan. Ponadto zaproszeni zostali specjaliści z Kirgistanu, Tadżykistanu, Azerbejdżanu, Gruzji, Białorusi, Ukrainy, Tatarstanu, Buriacji, Litwy, Hiszpanii, Izraela, Indii, Indonezji i Pakistanu i Niemiec.
Tematyka obrad obejmuje:: sowieckie represje w regionie, politykę narodowościową Kremla, deportacje Polaków, a także wpływ komunizmu na religię i sztukę ludową. Paneliści cofną się też do okresu przedrewolucyjnego i do rosyjskiego kolonializmu, by tam poszukać zapowiedzi totalitarnej tragedii, a także wybiegną w przyszłość, by identyfikować sowieckie dziedzictwo w niepodległych państwach Azji Centralnej. Za szczególnie interesujące wydarzenie należy uznać wystąpienie prof. Albiny Żanbosinowej z Kazachstanu, autorki znakomitej pracy o Wielkim Terrorze na terenie republiki, której sporą część stanowi przybliżenie miejscowego wymiaru „operacji polskiej” NKWD. Nie zabraknie też polskich autorów znakomitych książek o Azji Centralnej, której rola, wraz ze zmieniającym się układem sił na świecie, stale rośnie.
Konferencja „Sowiecka Azja Centralna jako totalitarne laboratorium” odbędzie się w dniach 2–4 września w Warszawie. Szczegółowe informacje na stronie internetowej Instytutu Pileckiego.
MK