Troje naukowców z Polski zdobyło prestiżowe granty ERC Synergy. W swoich badaniach zajmą się doświadczeniem różnorodności jako genezy Europy Środkowo-Wschodniej, wpływem migracji na języki używane w dzieciństwie oraz chemicznymi modyfikacjami tRNA i ich rolą w działaniu komórek. Do tej pory w naszym kraju realizowane były tylko dwa tego typu projekty!
ERC Synergy Grants służą rozwiązywaniu ambitnych problemów badawczych przez 2–4 liderów (niezależnie od posiadanego stopnia czy tytułu naukowego) oraz ich zespołów. Dotyczą wszystkich dziedzin wiedzy. Wartość jednego grantu trwającego do 6 lat może wynieść nawet 10 mln euro (jest możliwość zwiększenia budżetu o 4 mln euro na pokrycie uzasadnionych dodatkowych kosztów, np. zakup aparatury). Wnioskodawcy muszą przy tym wykazać, że osiągnięcie przełomowych wyników nie jest możliwe w pojedynkę (tak jak w innych rodzajach grantów ERC), lecz we współdziałaniu (synergii) liderów.
Do tej pory do Polski trafiły tylko dwa granty ERC Synergy. Były one udziałem prof. Grzegorza Pietrzyńskiego z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN i prof. Bożeny Czerny z Centrum Fizyki Teoretycznej PAN (2020) oraz prof. Adama Izdebskiego z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (2025). W tegorocznym konkursie spośród 957 aplikacji wyłoniono 48 projektów o wartości około 500 mln euro. W gronie beneficjentów znalazło się także troje badaczy z Polski.
Historyczny, pierwszy w ogóle grant ERC dla lubelskiego ośrodka naukowego otrzymał dr hab. Bogumił Szady z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Projekt pt. „EDGE: The Experience of Diversity as the Genesis of East Central Europe (14th–18th centuries)” będzie realizował z badaczami z Węgier (Beatrix F. Romhányi, ELTE Research Centre for the Humanities) i Czech (Petr Elbel, Uniwersytet Masaryka w Brnie). Wartość grantu wynosi ponad 7,8 mln euro, z czego ponad 2,2 mln euro trafi na KUL.
Głównym celem jest zbadanie zdolności adaptacji oraz utrzymania podstawowych funkcji społecznych – gospodarczych, administracyjnych, edukacyjnych, opiekuńczych – w warunkach trwałego, silnego zróżnicowania religijnego, językowego, etnicznego oraz prawnego. Europa Środkowo-Wschodnia stanowi idealne „laboratorium” do badania takich zjawisk – wskazuje naukowiec.
Badania obejmą gigantyczny obszar około 1,3 miliona kilometrów kwadratowych, na którym od średniowiecza do końca nowożytności funkcjonowało około 30 tys. parafii i gmin wyznaniowych.
Szady pracuje na KUL od 1995 roku. Jest dyrektorem Ośrodka Badań nad Geografią Historyczną Kościoła, kieruje także Laboratorium Humanistycznych Danych Badawczych i Pracownią Geoinformacji Historycznej. Jego zainteresowania obejmują geografię historyczną wyznań i religii, historię społeczno-religijną Europy Środkowo-Wschodniej, kartografię historyczną i zastosowania systemów informacji geograficznej w badaniach historycznych oraz historię przestrzenną i cyfrową humanistykę.
Po swój drugi grant ERC (wcześniej, w 2010 roku, ERC Starting Grant) sięgnął prof. Janusz Bujnicki z Międzynarodowego Instytutu Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie. W ramach projektu „LifeOfTRNA: Decoding the Molecular Mechanisms of tRNA Modifications” zbada, w jaki sposób chemiczne modyfikacje tRNA wpływają na działanie komórek. Badania prowadzone wspólnie z partnerami z Austrii (Sebastian Glatt, Uniwersytet Medycyny Weterynaryjnej w Wiedniu, wcześniej Małopolskie Centrum Biotechnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego), Szwajcarii (Sebastian Leidel, Uniwersytet w Bernie) i Francji (Carine Tisné, National Center for Scientific Research, CNRS) mogą pomóc lepiej zrozumieć m.in. przyczyny niektórych nowotworów.
Cząsteczki tRNA są niezbędne do syntezy białek. Rozpoznają kod zapisany w mRNA, czyli roboczej kopii
informacji z DNA, i dostarczają odpowiednie aminokwasy. Pełnią także inne, wciąż nie do końca poznane
funkcje w komórce – mówi prof. Bujnicki, zwracając uwagę, że tRNA zawierają wiele chemicznie zmodyfikowanych nukleotydów. – Mogą one zmieniać kształt i stabilność cząsteczek tRNA, wpływać na ich oddziaływania z białkami oraz decydować o dokładności i szybkości produkcji białek. Nadal nie wiemy jednak, jak poszczególne modyfikacje zależą od siebie i jakie są skutki ich łącznego działania – dodaje.
Badacze chcą stworzyć spójny obraz całego cyklu życia tRNA, od powstawania i dojrzewania tych cząsteczek, przez oddziaływania z białkami i udział w syntezie białek, aż po ich rolę w innych procesach komórkowych. Uzyskana wiedza pomoże lepiej zrozumieć molekularne mechanizmy chorób związanych z zaburzeniami modyfikacji i funkcjonowania tRNA, w tym niektórych nowotworów, chorób mitochondrialnych, zaburzeń neurorozwojowych i cukrzycy. Może również w przyszłości stworzyć podstawy do opracowania nowych metod diagnostycznych i terapeutycznych.
Prof. Bujnicki kieruje Laboratorium Bioinformatyki i Inżynierii Białka. Łączy interdyscyplinarne badania teoretyczne i doświadczalne ze szczególnym naciskiem na ustalanie i projektowanie struktur 3D cząsteczek RNA oraz badanie ich oddziaływań z białkami i małymi cząsteczkami chemicznymi. Jego zespół rozwija narzędzia obliczeniowe do modelowania molekularnego, takie jak metaserwery do przewidywania struktury białek, narzędzia ModeRNA i SimRNA do modelowania RNA oraz bazy danych związanych z metabolizmem kwasów nukleinowych, np. MODOMICS.
Na liście laureatów konkursu znalazła się również prof. Aldona Sopata z Wydziału Neofilologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Wraz z naukowcami z Niemiec (Esther Rinke, Uniwersytet Goethego we Frankfurcie) oraz Portugalii (Cristina Flores, Universidade do Minho w Bradze) będzie realizowała warty 8,8 mln euro projekt pt. „NAVAR: Navigating the Pathways of Nativeness: Attrition and Reinforcement of Childhood Languages in Contexts of Return Migration” poświęcony analizie zmian zachodzących w językach nabytych w dzieciństwie przez osoby wielojęzyczne. Badacze sprawdzą, w jaki sposób kompetencje językowe ewoluują pod wpływem zmiany otoczenia językowego.
Chcemy się dowiedzieć, jak migracja zmienia języki używane w dzieciństwie. Co dzieje się z językiem dzieciństwa, gdy życie rzuca cię za granicę, a potem sprowadza z powrotem? Dla milionów osób dwujęzycznych jest to coś więcej niż tylko pytanie akademickie. Kształtuje ono edukację, tożsamość i poczucie przynależności – podkreśla prof. Aldona Sopata.
Badacze skupią się na osobach dwujęzycznych, które dorastały w Niemczech, używając zarówno języka niemieckiego, jak i języka ojczystego (polskiego lub portugalskiego), a następnie przeprowadziły się do Polski lub Portugalii. W tym nowym środowisku język ojczysty staje się językiem codziennego życia, podczas gdy niemieckiego może używać się już tylko okazjonalnie. Autorzy projektu zbadają, jak języki ojczyste zmieniają się w ciągu całego życia i czy podobne wzorce można zaobserwować w różnych społecznościach dwujęzycznych. Wykorzystując innowacyjne metody i tworząc ogólnodostępną bazę danych, zamierzają dostarczyć nowych spostrzeżeń na temat rozwoju językowego, dwujęzyczności i ludzkich procesów poznawczych. Wyniki mogą być wsparciem dla edukacji wielojęzycznej czy pomagać we wzmacnianiu różnorodności językowej w coraz bardziej mobilnym świecie.
Prof. Sopata kieruje Zakładem Badań nad Wielojęzycznością. Specjalizuje się w językoznawstwie stosowanym, psycholingwistyce, akwizycji języka drugiego oraz gramatyce uniwersalnej.
Dodajmy, że wśród grantobiorców jest także dr Krzysztof Wabnik, absolwent Politechniki Śląskiej, obecnie kierownik Laboratorium Dynamiki Roślin w Centrum Biotechnologii i Genomiki Roślin Politechniki Madryckiej. Wraz z badaczami z Holandii, Szwajcarii i Belgii zbada, w jaki sposób rośliny odbierają, integrują i reagują na sygnały w pierwszych sekundach reakcji komórek.
Projekty wybrane w tegorocznej edycji konkursu ERC Synergy będą realizowane w 26 krajach, najwięcej w Wielkiej Brytanii (23), Niemczech (22), Francji (14) i Stanach Zjednoczonych (12). Sześć będzie prowadzonych w krajach, które do tej pory miały stosunkowo niewiele grantów ERC – Polsce (3), Czechach (2), Grecji (1), Portugalii (1), na Węgrzech (1) i w Rumunii (1). Na jeden projekt przypada średnio 10,4 mln euro.
Do naszego kraju (łącznie z najnowszymi) trafiło od 2007 roku 116 grantów ERC, w tym 61 Starting Grants, 23 Consolidator Grants, 18 Advanced Grants, 9 Proof of Concept Grants i 5 Synergy Grants.
MK, źródło: KUL, UAM, MIBMiK
