Blisko dwukrotnie wzrosła od początku tej dekady dotacja podmiotowa dla Narodowego Centrum Nauki. To właśnie wysokość tego składnika budżetu agencji ma być powodem ograniczeń wprowadzonych przez Radę NCN. Liczba wniosków złożonych w konkursach przez naukowców wzrosła z blisko 11 tys. w 2021 roku do niewiele ponad 12 tys. w 2026.
Dane dotyczące finansowania agencji przedstawiła wiceministra nauki Karolina Zioło-Pużuk (sprawująca w MNiSW nadzór nad NCN) w odpowiedzi na interpelację posła Janusza Cieszyńskiego (Klub Parlamentarny Rozwój Plus). W związku z limitami wprowadzonymi we wrześniu przez Radę NCN, chciał on się dowiedzieć, jakiej kwoty dotacji podmiotowej potrzeba, aby obsłużyć wnioski konkursowe bez tych ograniczeń, i czy NCN wnioskowało o takie środki w pracach nad projektem przyszłorocznego budżetu.
Przypomnijmy, w projekcie budżetu zapisano dla Narodowego Centrum Nauki kwotę 2,15 mld zł. Tym samym po raz pierwszy w 15-letniej historii agencji jej finansowanie przekroczy 2 miliardy zł. Gros tej sumy dostaną naukowcy w postaci grantów badawczych – dotacja celowa wyniesie 2,08 mld zł. Pozostała część to dotacja podmiotowa przeznaczona na funkcjonowanie instytucji, a więc m.in. wynagrodzenia pracowników, w tym koordynatorów dyscyplin. Będzie ona tylko o ok. 2 mln zł wyższa niż obecnie.
Ten drugi składnik budżetu agencji ma kluczowe znaczenie w kontekście ograniczeń w liczbie składanych wniosków w konkursach NCN. Od stycznia będzie można być wskazanym jako kierownik projektu tylko w jednym wniosku rocznie, zaś od 2028 roku osoby, które w ostatniej dekadzie otrzymały dwa granty OPUS, będą mogły się starać o kolejny pod warunkiem, że uzyskają wcześniej finansowanie w konkursach Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) lub w ciągu ostatnich pięciu lat aplikowały tam i oceniono ich projekt co najmniej w pierwszym etapie. Zmiany te, jak tłumaczył w wywiadzie dla „Forum Akademickiego” prof. Tomasz Dietl, przewodniczący Rady NCN, są związane z rosnącą liczbą wniosków oraz zwiększającymi się kosztami realizacji projektów. Konsekwencją tego ma być nadmierne obciążenie organizacyjne zarówno samego NCN, jak i ekspertów oceniających aplikacje. W swojej interpelacji poseł Janusz Cieszyński zwrócił uwagę, że grantobiorcy sygnalizują częste zmiany opiekunów projektów oraz wydłużanie się oceny wniosków i obsługi umów.
W odpowiedzi wiceministra Karolina Zioło-Pużuk przytoczyła dane, z których wynika, że od początku tej dekady wysokość dotacji podmiotowej dla NCN systematycznie rosła:
Na przyszły rok zapisano kwotę 69,3 mln zł. W tym samym czasie liczba wniosków złożonych w konkursach wyniosła:
Z kolei liczba projektów w realizacji kształtowała się następująco:
W przedstawionych statystykach znalazły się także dane dotyczące zatrudnienia w agencji. Wynika z nich, że o ile w 2021 roku liczba etatów wynosiła 160, o tyle w 2026 – 169. Od 2024 roku zatrudnienie w NCN zakończyło w sumie 31 pracowników, w tym 12 koordynatorów dyscyplin. Jak czytamy w odpowiedzi na interpelację, nieobsadzone pozostają 2 stanowiska.
Wiceministra dodaje, że analiza czasu upływającego od zakończenia naboru wniosków do ogłoszenia wyników w czterech ostatnich edycjach konkursów OPUS i PRELUDIUM wskazuje na wydłużenie tego okresu o około dwa tygodnie w porównaniu z poprzednimi latami.
Rocznie około 30% umów przewidzianych do podpisania w danym roku jest zawieranych w terminach wskazanych przez kierowników projektów. Oznacza to, że termin zawarcia umowy jest uzależniony nie tylko od czasu procedowania dokumentacji przez NCN, lecz również od indywidualnych decyzji kierowników projektów – zaznacza Karolina Zioło-Pużuk.
I przyznaje, że dyrektor NCN wystąpił do ministra z wnioskiem o zwiększenie dotacji podmiotowej na 2027 rok. Wspominała o tym w październiku na łamach FA.
Dyrektor zaproponował skokowy wzrost zatrudnienia na poziomie, który z finansowego punktu widzenia przekracza nasze możliwości, na takie wieloletnie zobowiązanie musi przede wszystkim wyrazić zgodę Ministerstwo Finansów. Wspólnie jednak poszukujemy rozwiązania, które pozwoli zwiększyć liczbę osób obsługujących wnioski i projekty w NCN – mówiła, nie zdradzając jednak o jakim konkretnie wzroście zatrudnienia myśli prof. Krzysztof Jóźwiak (z naszych informacji wynika, że chodziło aż o około 30 etatów).
Wiceszefowa resortu w odpowiedzi na interpelację pisze też, że każde zwiększenie środków na dotację celową, z której finansowane są granty (w przyszłym roku ma ona wzrosnąć o 400 mln zł – dop. MK), będzie z dużym prawdopodobieństwem pociągało wzrost liczby wniosków, a to z kolei przełoży się bezpośrednio na zwiększenie obciążenia organizacyjnego i administracyjnego Centrum, w szczególności w zakresie obsługi konkursów, organizacji prac zespołów ekspertów oraz procesu oceny wniosków. Jednocześnie, wskazała, wzrost liczby wniosków niekoniecznie przyczyni się do zwiększenia współczynnika sukcesu.
Jednoznaczne określenie wysokości dotacji podmiotowej, niezbędnej do obsługi wszystkich możliwych w przyszłości wniosków bez wprowadzania ograniczeń, nie jest obecnie możliwe, przede wszystkim ze względu na brak liniowego jej powiązania z liczbą obsługiwanych wniosków i niepewność dotyczącą przyszłej liczby wniosków oraz skutków regulacji wynikających z ustawy budżetowej wchodzących w życie w 2027 r. oraz latach kolejnych – podsumowuje wiceministra nauki.
Poseł Janusz Cieszyński poprosił również o wyjaśnienia w zakresie przesunięć w podpisywaniu umów na 2027 rok, co ma być konsekwencją braku zgody Ministerstwa Finansów na wcześniejszy wykup obligacji skarbowych przekazanych NCN w 2024 roku. Sprawa dotyczy łącznie 149 projektów (OPUS 28 – 10 umów, SONATA BIS 15 – 15, OPUS 30 – 66, SONATA 21 – 58 umów), a wartość środków objęta przesunięciem wynosi około 65 mln zł.
Żaden z kierowników projektów nie zrezygnował z zawarcia umowy w związku z opisaną sytuacją. Proces zawierania umów pozostaje w toku. Według aktualnego stanu: 48 umów zostało już podpisanych; 56 umów wpłynęło do NCN i znajduje się na etapie procedowania. Ich podpisanie przewidywane jest w 2026 roku lub, na wniosek kierownika projektu, w 2027 roku; 45 umów pozostaje na etapie procedowania w podmiotach realizujących projekty – informuje Karolina Zioło-Pużuk.
Tłumaczy także, że zapowiadana przez NCN sprzedaż obligacji skarbowych przed terminem ich zapadalności, okazała się w bieżącym roku niemożliwa do realizacji z uwagi na ograniczenia wynikające ze stabilizującej reguły wydatkowej, obejmującej również agencje wykonawcze. Co za tym idzie, każde wystąpienie w zakresie wcześniejszego wykupu obligacji wymaga odrębnych uzgodnień, a „ewentualna zgoda jest uzależniona od dostępnej przestrzeni wydatkowej wyznaczanej przez stabilizującą regułę wydatkową”.
Jak wynika z odpowiedzi na interpelację, z dodatkowych 400 mln zł zapisanych w procedowanym właśnie projekcie budżetu Centrum planuje przeznaczyć około 65 mln zł na przesunięcia terminów zawarcia umów lub realizacji pierwszych wypłat z 2026 na 2027 rok. Pozostałe 335 mln zł będzie przeznaczone na finansowanie nowych konkursów oraz realizację zobowiązań wynikających z umów grantowych zawartych w latach ubiegłych.
Dodajmy, że wprowadzone przez Radę NCN ograniczenia wywołały burzę w środowisku. O wycofanie się z tej decyzji zaapelowali członkowie Komitetu Biologii Molekularnej Komórki PAN, głos w tej sprawie zabrali także m.in. prof. Wojciech Dragan z Wydziału Psychologii Uniwersytetu SWPS w Warszawie, przewodniczący Komitetu Psychologii Polskiej Akademii Nauk, oraz dr hab. inż. Magdalena Zielińska z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.
Mariusz Karwowski