W dużym skrócie można powiedzieć, że inżynieria mechaniczna rozwija produkty, natomiast inżynieria produkcji rozwija sposoby ich wytwarzania, czyli zajmuje się zagadnieniami związanymi z organizacją, zarządzaniem procesami i systemami produkcyjnymi.
Komitet Inżynierii Produkcji PAN skupia 33 przedstawicieli środowiska akademickiego: profesorów i doktorów habilitowanych z kluczowych uczelni technicznych, przyrodniczych i uniwersytetów w Polsce, prowadzących badania w obszarze inżynierii produkcji. Jest to demokratycznie wybrana reprezentacja tego środowiska, obejmująca swoim zasięgiem geograficznym cały kraj: od Rzeszowa po Szczecin, od Białegostoku po Wrocław, od Krakowa i Gliwic po Gdańsk oraz od Poznania po Lublin. Dodatkowo w naszym gronie mamy siedmioro ekspertów zewnętrznych, w tym dwoje reprezentujących przemysł.
Praca merytoryczna komitetu koncentruje się obecnie w czterech stałych sekcjach tematycznych i pięciu zespołach zadaniowych. Podział ten odpowiada najważniejszym obszarom i aktualnym trendom rozwojowym inżynierii produkcji. Wspomniane sekcje to: Sekcja Cyfryzacji Produkcji; Inżynierii Ekoprzemysłu; Inżynierii Innowacji, Jakości i Bezpieczeństwa Pracy oraz Inżynierii Zarządzania Produkcją, Usługami i Projektami. Z kolei zespoły realizują wyznaczone przez Komitet w danej kadencji zadania, tj.: monitoring dydaktyki akademickiej i rozwoju kadry, przegląd i koordynacja współpracy z czasopismami związanymi z inżynierią produkcji oraz ankietyzacja i analiza danych na potrzeby ekspertyz Komitetu.
Działalność ekspercka
Ekspertyzy to jeden z najważniejszych elementów aktywności Komitetu Inżynierii Produkcji PAN. Ich celem jest diagnozowanie, definiowanie i prognozowanie rozwoju kluczowych obszarów badawczych współczesnej inżynierii produkcji. W pierwszej połowie 2025 roku zespół kierowany przez prof. Ewę Dostatni z Politechniki Poznańskiej opracował i opublikował ekspertyzę pt. Przemysł 4.0 w przedsiębiorstwach z branży motoryzacyjnej. Stan obecny i perspektywy rozwoju. Ekspertyza skierowana została do szerokiego grona odbiorców z branży motoryzacyjnej, w tym menadżerów polskich firm produkcyjnych, decydentów gospodarczych oraz naukowców zajmujących się inżynierią produkcji. Zadaliśmy sobie pytanie, na ile nowe technologie, tj. cyfryzacja, robotyzacja, druk 3D, analiza dużych zbiorów danych oraz narzędzia związane ze sztuczną inteligencją, przełożyły się na rozwój krajowej branży automotive, a w szczególności procesów produkcyjnych i innowacji w tym obszarze. Sektor motoryzacyjny w Polsce należy do najlepiej rozwiniętych gałęzi przemysłu, jednak przeprowadzone w latach 2023–2024 badania ankietowe pokazały, że dojrzałość cyfrowa oraz stan zaawansowania wdrożenia technologii Przemysłu 4.0 w tej branży jest na średnim etapie rozwoju. Sformułowane na tej podstawie wnioski wskazują, że zachowanie konkurencyjności sektora motoryzacyjnego wymaga istotnego przyspieszenia w tym obszarze, również w zakresie edukacji.
Aktualnie nasze zespoły pracują nad dwoma ekspertyzami, które jak sądzimy, dotyczą kluczowych wyzwań dla rozwoju polskich przedsiębiorstw produkcyjnych i usługowych w kolejnych latach. Ekspertyzy te dotyczą zastosowania narzędzi AI oraz roli i znaczenia zrównoważonej produkcji.
Rozproszony potencjał
Komitet Inżynierii Produkcji powstał w 2009 roku, zanim inżynieria produkcji stała się pełnoprawną dyscypliną naukową, co nastąpiło dopiero w 2010 roku. Niestety, przeprowadzona w 2018 r. reforma szkolnictwa wyższego, zlikwidowała dyscyplinę inżynieria produkcji, włączając ją do dyscypliny inżynieria mechaniczna, która jest zdominowana przez naukowców związanych z mechaniką oraz budową i eksploatacją maszyn.
W ciągu tych ośmiu lat nastąpił jednak dynamiczny rozwój naszego środowiska naukowego: 14 jednostek uzyskało uprawnienia do nadawania stopnia doktora, a 2 doktora habilitowanego w dyscyplinie inżynieria produkcji, wypromowano ponad 80 doktorów oraz pięciu doktorów habilitowanych. Wśród nich są również osoby, które rozpoczęły doktoraty w inżynierii produkcji, a skończyły je już w inżynierii mechanicznej. Mamy zatem teraz grono fachowców, którzy wskutek likwidacji dyscypliny inżynieria produkcji musieli wybrać formalnie inną dyscyplinę. Nastąpiło rozproszenie potencjału naszego środowiska i zdobywanego przez lata kapitału wiedzy i kompetencji. Część specjalistów z naszej branży trafiła też do nauk o zarządzaniu i jakości.
Trudno nam się teraz przebić i znaleźć zrozumienie innych badaczy oraz decydentów z informacją, że inżynieria produkcji ma swoją specyfikę. W dużym skrócie można powiedzieć, że inżynieria mechaniczna rozwija produkty, natomiast inżynieria produkcji rozwija sposoby ich wytwarzania, czyli zajmuje się zagadnieniami związanymi z organizacją, zarządzaniem procesami i systemami produkcyjnymi. Dla inżyniera produkcji poszczególne procesy technologiczne są tylko „cegiełkami”, z których buduje podlegający ciągłym zmianom proces produkcyjny lub usługowy, który musi spełniać wymagania klienta odnośnie do ceny, jakości i terminowości. Wymaga to wiedzy technicznej, informatycznej, zarządczej i społecznej, co implikuje interdyscyplinarny charakter inżynierii produkcji. Warto podkreślić, że rewolucja cywilizacyjna, jakiej jesteśmy świadkami, w dużym stopniu dotyczy działalności produkcyjnej. Do aktualnych wyzwań w tym obszarze można zaliczyć m.in. zagadnienia dotyczące: zrównoważonej produkcji, konsumpcji i eksploatacji, rozwoju produktów przyjaznych środowisku, zastosowania AI dla potrzeb sterowania urządzeniami, procesami i systemami produkcyjnymi, nowych koncepcji systemów produkcyjnych wykorzystujących rozproszone i niskoemisyjne źródła energii, inteligentnych robotów współpracujących i ich systemów, rozwoju systemów cyberfizycznych oraz zastosowania technik rozszerzonej i wirtualnej rzeczywistości.
Odrębność
Krajowe przedsiębiorstwa w dużym stopniu konkurują na świecie nie technologią, ale właśnie bardzo dobrą organizacją produkcji, która sensownie wdrożona i nieustannie usprawniana, pozwala na znaczne oszczędności i uzyskanie przewagi konkurencyjnej. Rosną też wymagania dotyczące obniżenia presji procesów produkcyjnych na środowisko naturalne, a to również praca dla inżynierów produkcji – specjalistów od zrównoważonej produkcji. W krajach wysoko rozwiniętych, np. w Niemczech, Stanach Zjednoczonych, inżynieria produkcji to nie tylko bardzo pożądany przedmiot i kierunek studiów, ale także samodzielna, ważna i odrębna dyscyplina w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych, określana jako: industrial engineering, manufacturing engineering, industrial technology, industrial and manufacturing engineering, industrial systems and processes engineering.
Brak tej dyscypliny w oficjalnym wykazie dyscyplin naukowych jest aktualnie największym wyzwaniem dla naszego środowiska. Misją komitetu jest potwierdzenie roli i znaczenia inżynierii produkcji dla rozwoju nowoczesnej i zrównoważonej gospodarki oraz podjęcie wszelkich działań zmierzających do wyraźnego zaznaczenia odrębności inżynierii produkcji jako dojrzałej i perspektywicznej dyscypliny naukowej. Klasyfikacja dyscyplin naukowych powinna przecież uwzględniać i stymulować rozwiązania służące rozwojowi współczesnej gospodarki, a nie wynikać jedynie z arbitralnych decyzji ustawodawcy. Jeśli tego nie weźmiemy pod uwagę, grupa naukowców i nauczycieli akademickich, specjalizujących się w inżynierii produkcji ulegnie rozproszeniu, a postęp w tym obszarze zostanie istotnie spowolniony.
Obecnie w Polsce ponad 40 wyższych uczelni publicznych i niepublicznych, w tym wszystkie uczelnie techniczne, prowadzi kształcenie na studiach I lub II stopnia na kierunkach studiów spójnych tematycznie z inżynierią produkcji. Brak kształcenia w szkołach doktorskich w tej dyscyplinie w perspektywie najbliższych lat doprowadzi do niedoboru wykwalifikowanej kadry akademickiej, a jednocześnie istotnie ograniczy dostęp polskiego przemysłu do nowego pokolenia wysoko wykształconych specjalistów w obszarze, który w znacznym stopniu determinuje konkurencyjność krajowej gospodarki.
Misja
Komitet ma dwa cele działalności na kolejne lata. Dążymy do zachowania spójności i jednorodności środowiska naukowego, zajmującego się obszarem badań nakreślonym ogólnie powyżej oraz dbamy o rozwój inżynierii produkcji w Polsce. Istotne jest, żeby kapitał wiedzy i kompetencji w tym obszarze w żaden sposób nie został rozproszony. Podejmujemy inicjatywy, które przyczyniają się do integracji środowiska akademickiego skupionego wokół inżynierii produkcji. Organizujemy lub współorganizujemy szereg konferencji naukowych. Do najważniejszych z nich zaliczamy „Warsztaty dla doktorantów i habilitantów w obszarze inżynierii produkcji”, które w 2025 r. roku odbyły się po raz 11.
W 2025 roku po raz pierwszy przyznaliśmy Nagrodę Komitetu Inżynierii Produkcji Polskiej Akademii Nauk za najlepszą koncepcję i prezentację pracy doktorskiej w obszarze inżynierii produkcji. Laureatką została mgr inż. Anna Dudkowiak z Politechniki Poznańskiej za pracę na temat „Opracowanie wielokryterialnej metody oceny potencjału regeneracji i recyklingu produktu na podstawie jego zestawienia komponentów (BOM) z zastosowaniem sztucznej inteligencji”. Bierzemy aktywnie udział w wydarzeniach popularyzujących naukę, pokazując jak bardzo inżynieria produkcji jest istotna z punktu widzenia rozwoju polskiej gospodarki. Odgrywa ona istotną rolę w poszukiwaniu rozwiązań, prowadzących do podniesienia poziomu konkurencyjności polskich przedsiębiorstw.
prof. Sebastian Skoczypiec
przewodniczący Komitetu Inżynierii Produkcji PAN