W najbliższy piątek oficjalnie zainaugurowana zostanie działalność Międzynarodowego Instytutu Astrofizyki Cząstek PAN. Jednostka kierowana przez prof. Leszka Roszkowskiego prowadzi badania w obszarze ciemnej materii, fal grawitacyjnych i neutrin, łącząc badania podstawowe z rozwojem technologii dla eksperymentów fizycznych nowej generacji.
Astrocent – tak w skrócie nazywa się nowy instytut Polskiej Akademii Nauk. Jako samodzielna jednostka PAN funkcjonuje już od marca, ale oficjalnie zainauguruje działalność w najbliższy piątek. Okazją będzie pierwsze posiedzenie nowo powołanej międzynarodowej rady naukowej instytutu. Gremium to będzie wspierać Astrocent w wyznaczaniu priorytetów badawczych, ocenie rozwoju naukowego i realizacji długoterminowej strategii.
W wydarzeniu wezmą udział przedstawiciele polskiego rządu, Polskiej Akademii Nauk, placówek dyplomatycznych, instytucji europejskich oraz środowiska naukowego. Wykład inauguracyjny wygłosi prof. Barry Barish, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, który opowie o badaniu „niewidzialnego Wszechświata” – o tym, jak nowe metody obserwacji pozwalają poznawać zjawiska niedostępne tradycyjnej astronomii, od fal grawitacyjnych po nieuchwytne neutrina i zagadkę ciemnej materii. Zilustruje również, jak innowacyjne technologie rozwijane na potrzeby dziedziny mają potencjał zastosowania w nowoczesnej gospodarce i na potrzeby społeczeństwa.
Astrocent, z siedzibą w Warszawie, jest pierwszą placówką w Europie Środkowo-Wschodniej w pełni ukierunkowaną na astrofizykę cząstek i technologie wspomagające. Powstał poprzez wyodrębnienie zakładu Astrocent: Centrum Naukowo-Technologiczne Astrofizyki Cząstek, założonego w połowie 2018 roku jako autonomiczna jednostka Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika Polskiej Akademii Nauk. Jego powstanie praktycznie „od zera” i szybki rozwój były możliwe dzięki dotacji w wysokości prawie 38 mln zł w ramach programu Międzynarodowe Agendy Badawcze Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
W ciągu kilku lat utworzono 6 grup badawczych oraz uruchomiono w pełni wyposażone laboratorium elektroniczne i infrastrukturę cleanroom. W szczytowym momencie jednostka zatrudniała około 45, a w całym okresie trwania projektu – 68 naukowców z 19 krajów z 6 kontynentów. Badacze związani z Astrocentem są autorami ponad 150 artykułów w czasopismach indeksowanych przez JCR, uzyskali ponad 10 krajowych i międzynarodowych grantów badawczych, otrzymali 1 patent (a 2 następne są rozpatrywane) i 1 wzór przemysłowy, a także opracowali przełomowe technologie – od autonomicznych czujników sejsmicznych i infradźwiękowych po nowatorskie materiały zmieniające długość fali i koncepcje PET z ciekłym argonem do obrazowania medycznego.
Jak tłumaczył nam w ub.r. prof. Leszek Roszkowski, kierownik tej jednostki, dalszy rozwój w ramach CAMK PAN nie był możliwy ze względu m.in. na ograniczenia lokalowe i finansowe. Jego zdaniem zakres działalności Astrocent, w szczególności charakter badań doświadczalnych i prac rozwojowych, czerpiących szeroko z metod doświadczalnej fizyki cząstek i fizyki jądrowej, jak i rozwijana w związku z tym baza aparaturowa, znacznie wykraczają poza profil badawczy CAMK PAN, oparty głównie na astronomii obserwacyjnej i astrofizyce.
Dlatego właśnie zdecydowano się na przekształcenie jednostki w nowy instytut PAN. Proces ten został wsparty łącznym pakietem finansowania w wysokości 30 mln euro. Największą część funduszy – 15 mln euro – zapewnił 6-letni projekt „Astrocent Plus” w ramach programu Horizon Europe Teaming for Excellence, realizowany od stycznia 2025 roku. Wymagane finansowanie komplementarne pochodzi z dwóch źródeł: 7 mln euro przyznało Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, natomiast 8 mln euro – Fundacja na rzecz Nauki Polskiej w ramach nowego programu Międzynarodowe Agendy Badawcze (MAB FENG). Oba te granty zostały przyznane pod koniec ubiegłego roku.
Kiedy w 2018 roku tworzyliśmy Astrocent, od początku przyświecała nam ambicja zbudowania w Polsce światowej klasy ośrodka astrofizyki cząstek, silnie zakorzenionego w międzynarodowej nauce. Dziś ta wizja wchodzi w kolejny etap. Inauguracja jest dla mnie ważnym momentem, ale przede wszystkim początkiem kolejnego rozdziału. Chcemy, by o pozycji instytutu decydowały odkrycia, które będą tu dokonywane, technologie, które będą tu powstawać na potrzeby nauki ale również służące społeczeństwu, a także nowe kadry, które będziemy szkolić lub przyciągać do Polski – zapowiada prof. Leszek Roszkowski, dyrektor instytutu.
Celem nowego instytutu jest stworzenie w Polsce światowej klasy międzynarodowego ośrodka badającego jedne z najbardziej fundamentalnych zagadnień dotyczących Wszechświata – m.in. naturę ciemnej materii, neutrin i fal grawitacyjnych – a jednocześnie rozwijającego technologie niezbędne do prowadzenia eksperymentów nowej generacji.
Wykrywanie niezwykle słabych i rzadkich sygnałów pochodzących z Wszechświata wymaga rozwiązań wymagających przesuwania granic współczesnych możliwości technologicznych. Dlatego badania prowadzone w Astrocent obejmują nie tylko fizykę teoretyczną i eksperymentalną, ale także rozwój ultraczułych systemów detekcji, niskoszumowej elektroniki, fotodetekcji i fotoniki, nowoczesnych sensorów oraz zaawansowanych metod przetwarzania i analizy danych. Naukowcy i inżynierowie Astrocentu pracują m.in. nad autonomicznymi czujnikami sejsmicznymi i infradźwiękowymi, nowymi materiałami zmieniającymi długość fali światła oraz technologiami wykorzystującymi ciekły argon. Rozwiązania powstające z myślą o badaniach fundamentalnych mogą znajdować zastosowania także poza astrofizyką – m.in. w obrazowaniu medycznym, monitorowaniu środowiska czy ochronie infrastruktury krytycznej.
Astrocent powstał z ambicji prowadzenia w Polsce badań na światowym poziomie i od początku rozwijał się dzięki międzynarodowej współpracy. Dziś robimy kolejny krok, tworząc na jego bazie samodzielny instytut Polskiej Akademii Nauk. To ważne nie tylko dla PAN. Chcemy, by najlepsi naukowcy mogli w Polsce realizować najbardziej ambitne projekty, pracując w międzynarodowych zespołach i mając realny udział w największych przedsięwzięciach współczesnej nauki – zapewnia prof. Marek Konarzewski, prezes Polskiej Akademii Nauk.
Program rozwoju instytutu opiera się na współpracy z wiodącymi partnerami europejskimi i międzynarodowymi. Astrocent uczestniczy w dużych międzynarodowych projektach dotyczących ciemnej materii, fal grawitacyjnych i neutrin, m.in. DarkSide-20k, DEAP-3600, Advanced Virgo, Einstein Telescope, Hyper-Kamiokande i KM3NeT.
W najbliższych latach Astrocent planuje rozwijać swoje programy naukowe i technologiczne, wzmacniać udział w największych międzynarodowych eksperymentach, tworzyć nowe partnerstwa ze środowiskiem naukowym i przemysłem oraz kształcić nowe pokolenie naukowców i inżynierów.
Przypomnijmy, że w lipcu swoją działalność zainaugurował Międzynarodowy Instytut Chemii Analitycznej PAN. W tej chwili pod szyldem Polskiej Akademii Nauk działa 70 instytutów.
MK