Sprawy nauki

07 Września

Czy w Polsce powstanie ośrodek EMBL?

Polscy naukowcy zabiegają o uruchomienie w naszym kraju kolejnego ośrodka Europejskiego Laboratorium Biologii Molekularnej. Byłaby to siódma lokalizacja, po Heidelbergu, Hinxton, Hamburgu, Grenoble, Rzymie i Barcelonie. Inicjatywę wspiera Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

European Molecular Biology Laboratory (EMBL) to międzyrządowa organizacja badawcza specjalizującą się w prowadzeniu badań podstawowych w dziedzinie nauk przyrodniczych. Została powołana w 1974 roku z inicjatywy Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej (EMBO). Zrzesza obecnie 29 państw członkowskich, dwa ze statusem członka perspektywicznego (Bułgaria, Serbia) oraz jedno stowarzyszone (Australia). Polska dołączyła do EMBL w 2019 roku.

Przystąpienie do EMBL nie ogranicza się jedynie do czysto formalnych procedur. W ślad za tym idą bowiem realne korzyści dla polskich naukowców. Zyskali oni możliwość odbycia stażu czy wizyt studyjnych w EMBL, a także udziału w programie doktoranckim i programach post-doktorskich. Mogą też korzystać z infrastruktury badawczej, w tym unikatowych zasobów bioinformatycznych, a także aparatury do biologii strukturalnej oraz obrazowania komórek i tkanek.

Polscy naukowcy w ramach struktury EMBL zdobywają cenne doświadczenie, a pozyskaną w ten sposób wiedzą i kontaktami dzielą się ze swoimi kolegami, prowadząc laboratoria badawcze na światowym poziomie – podkreśla prof. Agnieszka Dobrzyń, dyrektor Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN.

Dobrym przykładem jest prof. Aleksandra Pękowska, która spędziła pięć lat w laboratorium EMBL w Heidelbergu. Wyjechała do Niemiec na staż podoktorski w ramach programu EMBL Interdisciplinary Postdocs (EIPOD), przede wszystkim po to, by poszerzyć swoje kompetencje w zakresie bioinformatyki. Tam zdobyła niezależność w analizach obliczeniowych i zaczęła łączyć je z pracą eksperymentalną.

EMBL ma najlepsze technologie i infrastrukturę, ale myślę, że jego największą wartością są ludzie – wybitni eksperci w takich dziedzinach, jak mikroskopia, sekwencjonowanie czy analiza danych. To środowisko, które sprzyja ambitnym, wręcz ryzykownym projektom. To sposób myślenia, w którym zamiast pytać „czy się da?”, zastanawia się „jak to zrobić?” – podkreśla prof. Pękowska, która od ponad sześciu lat kieruje Centrum Dioscuri Biologii Chromatyny i Epigenomiki w Instytucie Nenckiego.

Z kolei z laboratorium w Grenoble przez ostatnią dekadę związany był dr Wojciech Galej. W 2016 roku został tam kierownikiem niezależnej grupy badawczej. Do aplikowania na to stanowisko zachęciły go warunki, m.in. stałe finansowanie grupy przez okres do 9 lat bez konieczności ubiegania się o granty.

Stwarza to możliwość podjęcia różnych wyzwań, które nie są możliwe na krótkoterminowych grantach. Pozwala skupić się na trudnych problemach badawczych, wymagających dłuższego czasu do realizacji. Pełniąc funkcję lidera grupy, nauczyłem się w EMBL zarządzać zespołem, integrować badaczy, kierować nimi – przyznawał w jednej z wypowiedzi laureat ERC Starting Grant (2020) i ERC Consolidator Grant (2025), a od lipca tego roku członek Europejskiej Organizacji Biologii Molekularnej.

W październiku Galej obejmie kierownictwo w nowym Laboratorium Slicingu RNA w Międzynarodowym Instytucie Biologii Molekularnej i Komórkowej w Warszawie.

Heidelberg, gdzie mieści się główna siedziba, oraz Grenoble to niejedyne lokalizacje EMBL. Pozostałe znajdują się w Hinxton w Wielkiej Brytanii (specjalizuje się w bioinformatyce i biologii obliczeniowej), Hamburgu (podobnie jak Grenoble skupia głównie biologów strukturalnych), Rzymie (neuronauka i epigenetyka) oraz Barcelonie (biologia tkanek i obrazowanie). Taki model pozwala łączyć specjalistów z różnych dziedzin i prowadzić interdyscyplinarne projekty, które wymagają zaawansowanego sprzętu i specjalistycznych kompetencji. Dlatego też EMBL zatrudnia nie tylko biologów, ale również m.in. biochemików, fizyków czy informatyków. W sumie w ponad stu niezależnych grupach badawczych pracuje blisko 800 naukowców (na około 1,8 tys. zatrudnionych z 80 krajów). Tylko w ubiegłym roku badacze ci byli autorami 692 publikacji, z których większość powstała we współpracy z naukowcami z państw członkowskich lub stowarzyszonych z EMBL.

Organizacja szykuje się właśnie do otwarcia kolejnego ośrodka, tym razem w Europie Środkowo-Wschodniej. Czy jednym z rozpatrywanych miejsc może być Polska?

Polska zyskuje dziś rolę lidera nauk biologicznych w rejonie Europy Środkowo-Wschodniej. Biorąc pod uwagę, że współfinansuje całą strukturę EMBL, ma wszelkie argumenty, by być brana pod uwagę jako lokalizacja kolejnego ośrodka. Jesteśmy przecież najsilniejszą lokomotywą wzrostu Europy Środkowo-Wschodniej – przekonuje prof. Agnieszka Dobrzyń.

W staraniach o tę lokalizację środowisko może liczyć na wsparcie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Wysoko cenimy sobie długoletnią współpracę z Europejskim Laboratorium Biologii Molekularnej i jesteśmy zainteresowani jej zacieśnianiem. Również poprzez utworzenie ośrodka EMBL w naszym kraju. Potencjał naszego sektora naukowo-badawczego jest duży i z pewnością możemy być idealnym partnerem do współpracy w tej części Europy – nie ma wątpliwości prof. Andrzej Szeptycki, wiceminister nauki i szkolnictwa wyższego.

Dobrą okazją do wyrażenia tego postulatu będzie spotkanie naukowców, którzy zdobywali doświadczenie w EMBL, a dziś rozwijają swoje badania i kierują zespołami w Polsce, a także uznanych ekspertów pracujących obecnie w ośrodkach EMBL w Europie. Nie bez powodu wydarzenie odbędzie się właśnie w Instytucie Nenckiego. Placówka realizuje program EMERALD (European Molecular Biology Laboratory and Nencki Research Alliance for Life Discoveries), którego celem jest rozwijanie współpracy między EMBL a polskimi naukowcami. Program pomaga zorganizować wyjazdy polskich badaczy do ośrodków EMBL na konferencje i kursy, a także krótkie pobyty badawcze umożliwiające wykonanie specjalistycznych analiz z wykorzystaniem infrastruktury EMBL. Wspiera również przyjazdy naukowców EMBL do Polski na seminaria i wykłady. Dofinansowanie mogą otrzymać także organizatorzy konferencji naukowych w Polsce, którzy chcą zaprosić badaczy EMBL jako prelegentów.

Na współpracy z EMBL opiera się także działalność BRAINCITY – Centrum Badań Plastyczności Neuronalnej i Chorób Mózgu w Instytucie Nenckiego. Kierują nim prof. Leszek Kaczmarek i prof. Ewelina Knapska. EMBL wspiera BRAINCITY w zakresie transferu wiedzy z zakresu neuronauki, kultury badawczej oraz nowoczesnego podejścia do zarządzania, w tym regularnej ewaluacji i internacjonalizacji niezależnych grup badawczych i wspierania praktyk transferu technologii.

Dwudniowe spotkanie „EMBL in Poland” rozpocznie się w poniedziałek, 7 września, o godz. 10:30. Zaplanowano pięć sesji, podczas których głos zabiorą m.in. dr Adam Kłosin (Instytut Nenckiego), prof. Andrzej Dziembowski (MIBMiK), dr hab. Szymon Świeżewski (Instytut Biochemii i Biofizyki PAN), dr hab. Joanna Sułkowska (Uniwersytet Warszawski), dr hab. inż. Paweł Łabaj (Małopolskie Centrum Biotechnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego).

Mariusz Karwowski