Sprawy nauki

26 Lutego

Źródło: www.pixabay.com

Politolodzy apelują o gruntowną zmianę zasad ewaluacji

O gruntowną reformę zasad ewaluacji jakości działalności naukowej apelują Polskie Towarzystwo Nauk Politycznych oraz Komitet Nauk Politycznych PAN. „Rekomendujemy opracowanie nowego, pilotażowego modelu ewaluacji na lata 2026–2029 i przeprowadzenie szeroko zakrojonych konsultacji środowiskowych, angażujących ekspertów, przedstawicieli jednostek badawczych, towarzystw naukowych oraz międzynarodowych partnerów” – napisali politolodzy.

Obecny model ewaluacji, zdaniem członków PTNP i KNPol PAN, obarczony jest szeregiem poważnych wad. Przede wszystkim daje zniekształcony obraz działalności naukowej, faworyzując jednostki o niewielkiej liczbie pracowników (małe N). Ponadto, jak zauważają politolodzy, ocena oparta na średnich wynikach pracowników nie oddaje znaczenia wybitnych osiągnięć poszczególnych liderów naukowych w różnych dyscyplinach. Zastrzeżenia budzi również konstrukcja wykazu czasopism punktowanych i wydawnictw, która w takiej formie promuje publikowanie w tytułach o wątpliwej wartości merytorycznej i sprzyja upowszechnianiu patologicznych praktyk, jak np. powielanie treści w różnych językach, autoplagiaty czy artykuły w predatory journals.

W ocenie politologów system ten jest także wyjątkowo podatny na praktyki optymalizacyjne: sztuczne dostosowywanie wyników, etatów lub w ramach dyscyplin, publikowanie w „drapieżnych czasopismach”, korzystanie z usług „papierni” oraz manipulacja danymi algorytmicznymi prowadzą do uzyskiwania liczbowych wskaźników, które nie oddają rzeczywistego wkładu merytorycznego. Co więcej, jednolita metodologia oceny nie uwzględnia różnic wynikających z misji, a nade wszystko struktury poszczególnych placówek.

Jednostki o charakterze badawczym, których głównym celem jest generowanie innowacyjnych wyników, funkcjonują inaczej niż uczelnie o profilu mieszanym, gdzie równie istotne są obowiązki dydaktyczne. Stosowanie tych samych kryteriów dla wszystkich jednostek utrudnia sprawiedliwą ocenę osiągnięć, nie oddając pełni specyfiki działań i wyzwań, przed jakimi stoją poszczególne instytucje – czytamy w stanowisku.

Jak podkreślają jego autorzy, ewaluacja realizowana według aktualnych zasad nie pozwala na obiektywną ocenę jakości działalności naukowej. Dlatego widzą potrzebę reformy tego modelu, który w efekcie miałby:

• opierać się na rzetelnych kryteriach ustalanych w sposób przejrzysty, sprawiedliwy i w ścisłej współpracy ze środowiskiem naukowym;
• uwzględniać specyfikę poszczególnych dyscyplin i jednostek, dzięki czemu realny dorobek naukowy byłby oceniany adekwatnie do różnorodnych wyzwań i możliwości badawczych;
• promować innowacyjność oraz ponadprzeciętne osiągnięcia, a nie jedynie mechanicznie liczbowo mierzone wskaźniki;
• zapewniać sprawiedliwą i przejrzystą ocenę czasopism naukowych, uwzględniając ich rzeczywistą jakość i znaczenie w globalnym oraz krajowym obiegu naukowym. Konieczne jest wprowadzenie mechanizmu regularnej i transparentnej weryfikacji wykazu czasopism, aby ocena dorobku naukowego opierała się na rzeczywistej wartości publikacji;
• minimalizować ryzyko patologicznych praktyk, takich jak sztuczna optymalizacja wyników czy manipulacja danymi. W celu przeciwdziałania tym zjawiskom niezbędne byłoby opracowanie transparentnych kryteriów oceny czasopism naukowych oraz mechanizmów zapobiegających publikowaniu w predatory journals i korzystaniu z usług paper mills;
• uwzględniać istniejące międzynarodowe listy predatory journals oraz wytyczne organizacji zajmujących się etyką publikacyjną przy tworzeniu wykazu czasopism punktowanych.

Aby uniknąć błędów dotychczasowego systemu, należy też zapewnić przejrzystość i stabilność zasad – to warunek sine qua non budowania systemu opartego na jakości, a nie na mechanicznej optymalizacji wyników – zaznaczają politolodzy.

Jednocześnie wzywamy, aby kolejna ewaluacja uwzględniała dobro jednostek naukowych, specyfikę dyscyplin oraz potrzeby badaczy i nauki w Polsce. W celu stworzenia modelu, który będzie optymalnym narzędziem wsparcia doskonałości naukowej, Polskie Towarzystwo Nauk Politycznych oraz Komitet Nauk Politycznych PAN rekomendują opracowanie nowego, pilotażowego modelu ewaluacji na lata 2026–2029 i przeprowadzenie szeroko zakrojonych konsultacji środowiskowych, angażujących ekspertów, przedstawicieli jednostek badawczych, towarzystw naukowych oraz międzynarodowych partnerów. Ważnym elementem procesu oceny winno być ustanowienie niezależnej komisji odpowiedzialnej za bieżącą ocenę skuteczności przyjętych rozwiązań oraz ich modyfikację w razie wykrycia niezamierzonych konsekwencji – napisano w stanowisku.

Zdaniem członków Polskiego Towarzystwa Nauk Politycznych oraz Komitetu Nauk Politycznych PAN, reforma systemu ewaluacji stanowi strategiczną inwestycję w przyszłość polskiej nauki.

Przypomnijmy, w niedawnym wywiadzie dla FA dr Karolina Zioło-Pużuk, wiceministra nauki i szkolnictwa wyższego, przyznała, że obecny system jest niedoskonały i wymaga radykalnych zmian. Te mogłyby być wprowadzone od nowego okresu oceny.

Na wiosnę zaczniemy prace nad nową ewaluacją, która będzie przede wszystkim jasna, zrozumiała, otwarta, wypracowana od początku w dialogu ze środowiskiem. Chciałabym, żeby udało się ten proces zamknąć do końca tego roku, a zatem na początku przyszłego reguły byłyby już znane i można byłoby wedle nich planować swoją aktywność w kolejnej czterolatce – mówiła nam Karolina Zioło-Pużuk.

MK

Stanowisko PTNP i KNPol PAN