W czwartym konkursie Wirtualnego Instytutu Badawczego międzynarodowy panel ekspertów najwyżej ocenił projekt PACMAN, zgłoszony przez konsorcjum jednostek naukowych z Wrocławia i Warszawy. Na jego realizację przeznaczono 72,8 mln zł ze środków Funduszu Polskiej Nauki.
Wirtualny Instytut Badawczy to pierwszy tego typu program realizowany w Polsce. Pozwala finansować badania o wysokim potencjale komercjalizacyjnym w jednym z kluczowych dla społeczeństwa obszarów, jakim jest biotechnologia medyczna – onkologia. Został utworzony w październiku 2020 roku. WIB umożliwia finansowanie pracy naukowców zatrudnionych w polskich jednostkach naukowych – uczelniach, instytutach naukowych i badawczych, zapewniając do 100% finansowania.
W ramach czwartego konkursu wyłoniono tylko jeden projekt– „Personalized antibody-drug conjugates activated by matrix metalloproteinases for solid tumors (PACMAN)”, na który konsorcjum jednostek z Warszawy i Wrocławia otrzymało 72,8 mln zł. Liderem zespołu jest dr hab. inż. Marcin Poręba z Wydziału Chemicznego Politechniki Wrocławskiej.
Projekt PACMAN otwiera nowy rozdział w terapii przeciwnowotworowej. Naukowcy będą pracować nad koniugatami, czyli specjalnymi połączeniami przeciwciał z lekiem (ADC), które – w przeciwieństwie do obecnych rozwiązań – nie muszą wnikać do komórek nowotworowych, żeby zadziałać. Zamiast tego będą aktywowane w mikrośrodowisku guza, dokładnie tam, gdzie znajdują się nadaktywne enzymy (metaloproteinazy MMP-2, MMP-9, MMP-14), typowe dla wielu nowotworów litych, takich jak rak trzustki, piersi czy czerniak. W praktyce oznacza to bardziej precyzyjne dostarczanie leków przeciwnowotworowych przy mniejszym ryzyku uszkodzenia zdrowych tkanek.
Projekt zakłada również opracowanie narzędzi diagnostycznych do oceny aktywności MMP w materiale klinicznym oraz wykorzystanie algorytmów AI wspierających kwalifikację pacjentów do terapii. Dzięki temu możliwe będzie kompleksowe przedkliniczne zwalidowanie nowej strategii w kontekście terapii personalizowanej.
Cały projekt będzie prowadzony zgodnie z pełną ścieżką badań translacyjnych – od podstawowych badań chemicznych po zaawansowane modele przedkliniczne.
Zaczniemy od syntezy bibliotek peptydowych i projektowania selektywnych łączników aktywowanych przez proteazy, z wykorzystaniem algorytmów sztucznej inteligencji – zapowiada pomysłodawca przedsięwzięcia z Politechniki Wrocławskiej.
Następnie nowe koniugaty ADC będą testowane w badaniach komórkowych, na modelach trójwymiarowych oraz organoidach wyprowadzonych bezpośrednio z guzów pacjentów. Kolejnym etapem będą badania in vivo, istotnie zwiększające wiarygodność przedklinicznej oceny bezpieczeństwa i farmakokinetyki opracowywanych terapii. Równolegle będą prowadzone analizy ex vivo na materiale klinicznym pochodzącym od pacjentów.
Niezwykle ważną częścią projektu będzie stworzenie unikalnego w skali kraju biobanku. Znajdzie się w nim ponad 1000 próbek guzów litych oraz próbek krwi, wraz z pełnymi danymi klinicznymi. Materiał biologiczny zostanie pozyskany we współpracy z Dolnośląskim Centrum Onkologii oraz ośrodkami medycznymi w Warszawie.
Zgromadzone próbki poddamy wielowymiarowej analizie molekularnej, obejmującej m.in. obrazową cytometrię masową, sekwencjonowanie RNA pojedynczych komórek, proteomikę, analizy metaboliczne i lipidomiczne – wymienia dr hab. inż. Marcin Poręba.
Dane zostaną zintegrowane przy użyciu algorytmów sztucznej inteligencji, co pozwoli zbudować modele predykcyjne skuteczności terapii i jeszcze precyzyjniej dopasowywać leczenie do profilu biologicznego konkretnego pacjenta.
Badania potrwają 4,5 roku, a będzie je prowadzić aż 99 naukowców z sześciu ośrodków badawczych z Wrocławia i Warszawy:
Wirtualny Instytut Badawczy to nowatorski program finansowania badań o wysokim potencjale komercjalizacyjnym w jednym z najważniejszych dla społeczeństwa obszarów – biotechnologii medycznej. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego przeznaczyło na niego rekordową kwotę 450 mln zł. Kierowany jest do najwybitniejszych i najzdolniejszych polskich naukowców prowadzących działalność na najwyższym światowym poziomie – przedstawicieli uczelni, instytutów naukowych i badawczych. Celem projektów wyłanianych przez międzynarodowych ekspertów jest opracowanie nowej technologii zgodnie z procedurami niezbędnymi do ich komercjalizacji w ciągu maksymalnie pięciu lat.
Od niemal trzech lat realizowany jest już projekt HERO („Horyzont doskonałości w zastosowaniach matrycowego RNA w immunoOnkologii”), który skupia się na zastosowaniu technologii mRNA w immunoterapii nowotworów. W 2024 r. finansowanie uzyskały projekty INTERCEPT („Technologia ukierunkowanej analizy pojedynczych komórek na potrzeby diagnostyki nowotworów – wstęp do rozwoju komórkowej medycyny interceptywnej”) i ADEVASCO („Spersonalizowana diagnostyka śródbłonka naczyniowego w terapii onkologicznej; w kierunku nowoczesnej waskulo-onkologii”).
Programem zarządza Łukasiewicz – PORT. To właśnie ten wrocławski instytut odpowiada za organizację i przeprowadzenie konkursów, nadzór nad realizacją projektów oraz koordynację komercjalizacji ich wyników.
MK, źródło: PORT, PWr
